Altın madeni evinizde olabilir: Elektronik çöplerde saklı servet

İster mini vantilatör, ister ucuz bir şarj cihazı ya da bir akıllı saat olsun. Avrupa'da insanların yaklaşık yüzde 44'ünün en az altı adet "Fast-Tech" diye adlandırılan "ucuz ve kısa ömürlü elektronik cihazı" bulunuyor. Bunların yarıdan fazlasında, artık kullanılmayan ya da bozulan cihazlar geri dönüştürülmek yerine çekmecelerde bekliyor veya normal evsel çöpe atılıyor.

Bu sonucu, merkezi Brüksel'de bulunan ve ELEKTRONİK ATIKLARIN toplanması alanında faaliyet gösteren Avrupa kuruluşu WEEE Forum ortaya koydu.

Kısa kullanım ömrüne sahip elektronik ürünler anlamına gelen "Fast-Tech" pazarı hızla büyüyor. Kuruluş, bu kategoriye 10 euronun altındaki şarj cihazları ve aydınlatma ürünlerini; powerbank ve fitness takip cihazları gibi yüksek teknolojili ürünleri; ucuz mini blender ve vantilatör gibi küçük ev aletleri ve yaşam tarzı ürünlerini, ayrıca tek kullanımlık elektronik sigaraları dahil ediyor.

WEEE Forum'da halkla ilişkilerden sorumlu Magdalena Charytanowicz, DW'ye şu değerlendirmeyi yapıyor: "Bu elektronik cihazlar biraz hızlı moda ürünlerine benziyor."

Fast-Tech ürünlerini satın alanların neredeyse yüzde 40'ı, bu ürünleri hiç kullanmadan ya da satın aldıktan sonraki ilk ay içinde elden çıkardığını belirtti. Yaklaşık yüzde 60'ı ise ürünü altı aydan daha uzun süre kullanmadığını söyledi. Buna rağmen ankete katılanların büyük çoğunluğu, kısa kullanım ömrüne karşın genel olarak cihazlardan memnun olduklarını ifade etti.

Tüketiciler böylece bu "Fast-Tech fırsatlarının" kalitesinin düşük olmasını kabul ediyor gibi görünüyor. Ürünler belirli bir süre işlerini görüyor ve ardından, hızlı modada olduğu gibi, kolayca yenileriyle değiştirilebiliyor.

Kullanılmayan hammaddeler

Dünya genelinde her yıl yaklaşık 62 milyon ton elektronik cihaz çöpe atılıyor. Charytanowicz bu miktarın büyüklüğünü şöyle anlatıyor: "Bu, her yıl Çin Seddi kadar atık demek."

Charytanowicz'e göre atık tutarı 2030'a kadar 82 milyon tona çıkacak.

Avrupa'da elektronik atıkların yaklaşık yüzde 40'ı geri dönüştürülüyor. Dünya genelinde ise bu oran yalnızca yüzde 17.

Böylece değerli malzemeler kaybolurken atıklar aynı zamanda çevreyi kirletiyor. 2022'de Avrupa'da ortaya çıkan 10,7 milyon ton elektronik atığın içinde milyonlarca ton kritik hammadde bulunuyordu. Bunlar arasında manganez, altın, bakır ve alüminyum yer alıyordu.

Charytanowicz bu hammaddelerin "jeopolitik gerilimlerin merkezinde" bulunduğuna dikkat çekiyor.

Dünya genelinde nadir toprak elementleri ve diğer kritik minerallere erişim konusunda rekabetin arttığını belirten Charytanowicz şu vurguyu yapıyor:

"Bir devre kartı ya da batarya içeren en küçük cihazlar bile geri dönüşüm zahmetine değer."

WEEE Forum gibi kuruluşlara göre, ucuz elektronik cihazların nasıl bertaraf edilmesi gerektiği konusunda farkındalığın artırılması ve geri dönüşümün mümkün olduğunca kolaylaştırılması gerekiyor.

Ancak bir ürünün çevre üzerindeki etkisini azaltmanın en etkili yolu, daha iyi tasarım ve tamir edilebilirlik sayesinde kullanım ömrünü uzatmak. Çünkü hammaddelerin nadir toprak elementleri de yüksek miktarda enerji gerektiriyor.

Sağlık sisteminin dijitalleşmesi
Büyüyen elektronik atık yığınının bir başka nedeni de sağlık sisteminin dijitalleşmesi. Diyabet sensörleri ve tansiyon ölçüm cihazları gibi ürünler sağlık hizmetlerinde büyük değişiklikler sağlayabilir. Ancak bunların önemli bir bölümü tek kullanımlık ürünlerden oluşuyor.

Aralık 2025'te Nature dergisinde yayımlanan bir araştırmaya göre, sağlık alanındaki giyilebilir elektronik cihazların yıllık satışının 2050'ye kadar dünya genelinde iki milyar adede çıkması mümkün. Bu da milyonlarca ton ek elektronik atık anlamına gelebilir.

Jeremy Faludi, Hollanda'daki Delft Teknik Üniversitesi'nde sürdürülebilir tasarım mühendisliği dersleri veriyor. Faludi'ye göre, sağlık alanında kullanılan cihazları geri dönüştürülebilir ya da yeniden kullanılabilir hâle getirmek, diğer elektronik ürünlere kıyasla çok daha büyük bir zorluk. Bu durum özellikle hastanelerde kullanılan veya sağlık kuruluşlarınca hastalara verilen dijital cihazlar için geçerli.

Bunun nedenlerinden biri, özellikle kan veya başka vücut sıvılarıyla temas eden dijital cerrahi aletlerde hastaların bulaştan korunması gerekliliği. Faludi şu noktaya dikkat çekiyor:

"Bu cihazlar çoğu zaman yeniden kullanılamayacak şekilde tasarlanıyor. Çünkü elektronik aksam çıkarılmadan sterilize edilmeleri neredeyse mümkün olmuyor."
Hedef modüler tasarım
Faludi, AB tarafından finanse edilen Digital Health in Circular Economy (DiCE) projesinde görev aldı. Proje, dijital sağlık cihazlarının "kritik malzemelerin geri kazanılabileceği ve hasta güvenliğinden ödün verilmeden çevresel etkilerin azaltılabileceği" şekilde tasarlanmasına katkı sağlamayı amaçlıyor.

Örneğin modüler tasarım sayesinde elektronik bileşenler, her hastada değiştirilmesi gereken diğer parçalardan ayrılabilir. Böylece cihazların yeniden kullanımı kolaylaşabilir.

Dört yıl süren projeye dokuz AB ülkesinden vatandaşlar, hastaneler ve üreticiler katıldı. Projede, hastaları kalp monitörlerine bağlamak için kullanılan yeniden kullanılabilir EKG kablolarının çevre üzerindeki etkiyi yüzde 81 ila 94 arasında azaltabildiği ortaya kondu. Normalde bu kablolar tek kullanımlık olarak tasarlanıyor.

Daha iyi geri dönüşüm için "yeşil teşvikler"
WEEE Forum'dan Magdalena Charytanowicz, tansiyon veya kan şekeri ölçüm cihazlarının da diğer birçok elektronik ürün gibi çoğu zaman çekmecelerde unutulduğunu ya da insanların hangi çöp kutusuna atılması gerektiğini bilmediği için yanlış şekilde bertaraf edildiğini belirtiyor. Charytanowicz, DiCE girişiminde de görev aldı.

Belçika, İspanya ve Slovenya'da yürütülen pilot projelerde ücretsiz posta yoluyla iade ve kamusal alanlarda toplama noktaları gibi seçenekler sunuldu. Süreç kolay olduğu sürece insanların yüzde 60'tan fazlasının artık istemedikleri cihazları geri vermeye hazır olduğu görüldü.

Charytanowicz şu noktayı özellikle vurguluyor: "Gerçekten önemli olan, bu işlemin günlük yaşamın içine kolayca entegre edilebilmesi."

Charytanowicz'e göre, bir cihazı geri dönüştürmenin başka bir kişinin sağlığına katkıda bulunabileceği mesajı gibi "teşvikler" de insanları "doğru olanı yapmaya" yönlendirebiliyor.
HABER İÇERİK KAYNAK:
https://www.haberanaliz.net/panel/haberler/ekle