KUMUL AĞAÇLANDIRMALARINA ELEŞTİRİ

Kıyı kumulları için uzun vadeli hedef; ağaçlandırılmış kumulların ağaçlarının temizlenmesi ve bu alanların koruma altına alınarak doğanın kendi dinamikleriyle kendini restore etmesi, kumul yaşam ortamlarına kendine özgü bitki türü ve bitki topluluklarının yeniden kumula gelmesi olmalıdır.

Türkiye’deki kıyı kumul ağaçlandırmaları için bir bitki sosyoloğu olarak söyleyeceklerimiz kısaca şunlar:
1.    Ağaçlandırmalarda üniversitelerdeki bitki ekolog ve bitki sosyologlarının bilgisine başvurulmamıştır. 
Bu uzmanların bilgi birikimi sürece dahil edilmemiştir. Bu durum, uygulamaların bilimsel temelden yoksun kalmasına ve ekolojik uyumsuzluklara neden olmuştur. Bu konuda bir zamanlar Adana Orman Bölge Müdürlüğü, Ağaçlandırma Şube Müdürlüğü ile şahsen görüşmelerim oldu, ancak sonuç alamadım. Türkiye’de kıyı kumullarının biyolojik çeşitliliği, ekolojisi, bitki sosyolojisi bilinmeden, bunları bilenlerle işbirliği yapmadan kıyı kumulları ağaçlandırılmıştır.

2.    Ağaçlandırmalardan önce kıyı kumullarının biyolojik çeşitliliği tespit edilmemiştir
13.283 ha gibi büyük bir alanın biyolojik çeşitliliği (bitki türleri, bitki toplulukları, çeşitli hayvan gruplarına ait türler) hiç araştırılmadan kıyı kumul yaşam ortamlarında ağaçlandırmalar yapılmıştır. Bu ağaçlandırmalar ile kıyı kumullarında kaybettiğimiz biyolojik zenginliğin ne olduğunu hiç bir zaman bilemeyeceğiz. Bu ağaçlandırmalardan önce saha temizlenip sonra ağaçlandırma yapıldığı için kumulların doğal bitki türleri ve bitki toplulukları bu temizleme ile tamamıyla yok edilmiştir. Daha sonra büyüyen ağaçların gölgelemesi, ağaç ve çalıların dökülen yapraklarının kumun sathında bir tabaka oluşturması ile de kumulun doğal bitkileri hiçbir zaman kumullara geri gelememiştir. Orman Fakültelerinde verilen eğitim, kumulların ekolojik değerini göz ardı etmiştir. Kumul ağaçlandırmalarının sonuçları zamanımıza kadar sorgulanmamıştır.
3.    Kıyı kumullarının önemli bir bölümünün biyolojik çeşitliliği yok edilmiştir.
Ağaçlandırmalardan önce biyolojik envanterler çıkarılmadığı için bugün biz hangi bitki türleri, hangi bitki toplulukları ve hangi hayvanları yok ettiğimizi bilmiyoruz ve hiç bir zaman da bilemeyeceğiz. Prof. Géhu ile K.B. Anadolu ve Akdeniz’de ağaçlandırılmamış kumullarda 60’ın üzerinde bitki topluluğu tespit ettik. Bunların bazıları dünyada sadece Türkiye kıyı kumullarında olan bitki topluluklarıdır.
4.    Ağaçlandırma alanlarının büyüklüğü ekolojik dengeyi büyük ölçüde bozacak şekilde yapılmıştır.
Bakanlık verileri    Ağaçlandırılan alan (ha)    Kumul alanlarına oranı (%)
Orman    10.935    29,8
Çevre    13.283    36,9

2 bakanlık verileri arasında fark vardır ve  hava fotoğraflarına dayanmadığı için ikisi de hatalıdır.
5.    Ağaçlandırmalarda kumullarının jeomorfolojileri değiştirilmiştir.
Kumul ağaçlandırmalarında sahanın makinelerle temizlenmesi veya ön kumul seddi tesisi gibi nedenler ile kumulların jeomorfolojileri de değiştirilmiştir. Buna bir örnek Patara kumuludur.                     
6.    Ağaçlandırmalarda yanlış tür seçimleri yapılmıştır
Bu ağaçlandırmalarda 43 yerli ve 18 egzotik bitki türü kullanılmasına rağmen, bu türlerden sadece kumul gerisinde rastlanan 6 maki türü ile 5 otsu türü, kumullarımızda doğal olarak bulunur. Bu doğal türlerin kullanılma yaygınlığı konusunda da hiç bir resmi kayıt yoktur ve yaygın olarak kullanılmamıştır. Kıyı kumullarında kullanılan bitki türleri yeniden sorgulanmalıdır.
Tür grubu    Sayı    Doğal olarak kumullarda olanlar
Yerli türler    43    6 maki + 5 otsu bitki
Egzotik türler    18    Yok

7.    Ağaçlandırmalarda kullanılan ağaçlar için sonradan tür değişikliklerine gidilmiştir.
Başlangıçta seçilen türlerin başarısızlığı ve kumul ormanlarını ekonomik olarak işletme düşüncesi ile yapılan bitki türü değişiklikleri, planlamanın öngörüsüzlüğünü göstermektedir. Bu da uzun vadede ekolojik istikrarsızlığa işaret eder. Örneğin Turan Emeksiz kumulunda Okaliptuslar dikildiğinde, ileride bunların kesilip yerine fıstık çamı dikilmesi planlanmamıştır.

8.    Ağaçlandırılan alanların bazıları sonradan turizme tahsis dilmiştir
Kumul ağaçlandırması yapılan yerlerden Kale’deki kumul ağaçlandırmaları 1993 yılında kesilip bu alan otellere tahsis edilmiştir. Belek’teki kumul ağaçlandırmaları ise sonradan oteller ve golf alanlarına tahsis edilmiştir. Sorgun’daki ağaçlandırma alanının bir kısmı turizme tahsis edilmiştir. Diğer kumul ağaçlandırmalarının da turizme tahsis edildiği iddiaları var. Fakat bunları teyit edemedik. Mutlak ağaçlandırılmalı denilerek ağaçlandırılan alanların ağaçları kesilip turizme tahsis edilmiştir. Bu örneklerden yola çıkarak kumul ağaçlandırmaları ve yerleri yeniden sorgulanmalıdır.
9.    Ağaçlandırılan kıyı kumullarının ağaçları daha sonra kesilmeye başlandı
Örneğin Patara’da dikilen Okaliptüs ağaçlarının çevre halkı tarafından kesilmesi ve Demre’de dikilen ağaçların halk tarafından kesilmesi, uygulamaların sürdürülebilir olmadığını göstermektedir.

10.    Ağaçlandırmalar ile ilgili resmi kayıtlar çok eksik
Örneğin Kumköy (Antalya), Mavikent (Antalya), Çarşamba-Terme (Samsun) kumullarında kaç ha ağaçlandırma yapıldığı resmi kayıtlarda yok. Ovagelemiş (Muğla) 1962-1973 ve 1987-1991 ağaçlandırmalarında kaç ha ağaçlandırma yapıldığı kayıtlarda yok. Kumluova (Muğla) 1962-1973, 1982-1983 ve 2005-2010 ağaçlandırmalarında kaç ha ağaçlandırma yapıldığı resmi kayıtlarda yok.

11.    Ağaçlandırma alanları ve kıyı kumul alanların genişlikleri için resmi makamların verdikleri rakamlar hatalıdır.
Orman Bakanlığı kayıtlarına göre Türkiye kıyı kumullarının % 29,8’i, Çevre Bakanlığı kayıtlarına göre kumulların % 36,9’u ağaçlandırılmıştır. Ancak hava fotoğraflarına dayanmayan bu veriler hatalıdır.
12.    Ağaçlandırmaların tek yararı, kıyı kumul alanlarını bir süre turizmin etkisinden korumuştur.
Kumul ağaçlandırmalarının yararı konusunda belki de sadece şunu söyleyebiliriz. Kumul ağaçlandırma alanları Orman Bakanlığınca koruma altına alındığı için, bazı ağaçlandırma alanlarında diğer kumullarda yaygın olarak gördüğümüz kumları nedeniyle kum tepelerinin çalınması, kumulların tarıma ayrılması, turizme tahsisi, yazlık evlerin ve otellerin istilasına bir süreliğine uğramamıştır.
Sayılan 12 maddeden sadece biri ağaçlandırma alanlarını dolaysıyla kumul alanlarını tarım ve turizmden sadece bir süreliğine korumanın dışında 11 madde ile ağaçlandırmaların zararları açıklanmıştır. 
Türkiye 1970’lerde mevcut 110 büyük kıyı kumulunda sonradan yapılan tahribatlar ile bitki türleri ve bitki topluluklarının kaybolması gibi çok büyük kayıplara uğramıştır. Bu kayıplar turistik değerlerimizi de etkilemiştir. Örneğin endemik yani dünyada sadece Türkiye’deki kumullarda olan bitki türleri ve bitki toplulukları kaybolmuştur. Türkiye modern bir ülke olarak davranmak istiyorsa, hemen en azından büyük bir kumulda onarım faaliyetlerini başlatması hem ekolojik hem de uluslararası saygınlık açısından zorunludur.