YENİ YAPILACAK YARGI PAKETİ ÜZERİNE
Türkiye'nin infaz sistemi, ceza adaletinin etkinliği, cezaevlerinin doluluk oranları ve toplumsal barış açısından uzun süredir kapsamlı bir reformun en temel gündem maddesidir. Geçici düzenlemelerin (yama) yerine kalıcı, adil ve caydırıcı bir sistemin inşa edilmesi, hukukçuların, siyasetçilerin ve sivil toplumun ortak beklentisidir. Bu karmaşık ve hassas sorunun çözümü, tüm toplumsal kesimleri rahatlatacak, hukuki güvenliği sağlayacak çok boyutlu bir stratejiyi gerektirir. Kalıcı ve Adil Bir İnfaz Sistemi İçin Naçizane benim düşüncelerimdir, İzlenmesi Gereken Yol Haritasını sunmaya çalışacağım.
Bütüncül Bir Ceza Politikası Oluşturulması: Sürekli değişen ve geçici çözümler sunan infaz kanunları yerine, suçun ağırlığı ile cezanın orantılı olduğu, evrensel hukuk ilkelerine dayalı kalıcı bir Türk İnfaz Kanunu tasarlanmalıdır.
Alternatif Yaptırımların ve Denetimli Serbestliğin Geliştirilmesi: Her suç tipi için hapis cezasının tek seçenek olmaktan çıkarılması gerekir. Kamu hizmetinde çalışma, adli para cezası veya elektronik izleme gibi alternatif yaptırımlar yaygınlaştırılmalıdır.
Cezaevlerinin Fiziki ve Sosyal Koşullarının İyileştirilmesi: Doluluk oranlarının düşürülmesi için hem infaz rejiminde rasyonel düzenlemeler yapılmalı hem de tutuklu/hükümlülerin insani yaşam koşulları uluslararası standartlara getirilmelidir.
Toplumsal Mutabakat ve Şeffaflık: Yapılacak hukuki çalışmalar sadece siyasi aktörlerin değil; baroların, akademisyenlerin, insan hakları kuruluşlarının ve konunun doğrudan mağduru olan ailelerin temsilcilerinin katılımıyla şeffaf bir süreçte ele alınmalıdır.
Cezanın Caydırıcılığı ve Rehabilitasyon Dengesi: Sistem, suçluların topluma yeniden kazandırılmasını sağlayan ıslah programlarına ağırlık verirken, kamu vicdanını yaralayan cezasızlık algısını ortadan kaldıracak bir caydırıcılık dengesi kurmalıdır.
Toplumsal huzurun tesisi, adalet duygusunun zedelenmediği, cezaların infazında eşitlik ilkesinin titizlikle korunduğu şeffaf ve öngörülebilir bir hukuk düzeni ile mümkündür. Türkiye'deki ceza adalet sisteminin en kritik ve acil reform alanlarını doğrudan işaret eden, Hakaret, iftira gibi şikâyete bağlı veya alt sınırı düşük basit suçlarda hapis cezalarının toplumsal maliyeti, denetimli serbestlik uygulamalarındaki bürokratik tıkanıklıklar ve tutuklama tedbirinin bir "cezalandırma/tutsaklık" aracına dönüşmesi, yıllardır dile getirilen temel hak ihlallerindendir. Bu eleştiriler doğrultusunda, hukuki güvenliği ve toplumsal huzuru sağlayacak somut düzenleme alanları şu başlıklar altında toplanabilir:
Basit Suçlarda Hapis Cezasının Kaldırılması: Hakaret, iftira veya benzeri nitelikteki hafif suçlarda hapis cezası yerine; etkin adli para cezaları, mağdurun zararlarının tazmini, kamu yararına çalışma veya meslekten men gibi alternatif yaptırımlar esas alınmalıdır. Böylece cezaevlerinin üzerindeki gereksiz yük kalkar.
Denetimli Serbestlikte Dijital Dönüşüm: Her gün karakola gidip imza verme gibi 19. yüzyıldan kalma bürokratik yöntemler yerine, çağımızın teknolojisine uygun dijital takip sistemleri (elektronik kelepçe, biyometrik doğrulama vb.) yaygınlaştırılmalı, hem kolluk kuvvetlerinin iş yükü azaltılmalı hem de bireylerin gündelik yaşamı ve istihdam olanakları engellenmemelidir.
Tutuklamanın İstisnai Hale Getirilmesi: Ceza Muhakemesi Kanunu'ndaki (CMK) tutuklama nedenleri somut delil şartına bağlanmalı; katalog suçlar uygulamasındaki keyfiliğe son verilmelidir. Tutuklama, bir tedbir olmaktan çıkıp peşin bir infaza dönüştüğü için hâkimlerin takdir yetkisi daha sıkı denetim mekanizmalarına bağlanmalıdır.
Somut Delil ve Ölçülülük İlkesi: Tutuklama kararlarında "kuvvetli suç şüphesi" ve "delilleri karartma" kriterleri somut olgulara dayandırılmalı; kaçma şüphesi bulunmayan dosyalarda adli kontrol tedbirleri öncelikli tercih olmalıdır.
Ceza adaletinin temel amacı bireyleri topluma kazandırmak ve adalete olan inancı pekiştirmektir. Tedbirlerin cezalandırma aracına dönüşmesi, hem bireysel hakları zedeler hem de toplumsal stresi artırır. Hâkim ve savcıların kararlarından dolayı sorumluluğu, hukuk dünyasında hem Türkiye'de hem de evrensel hukukta en çok tartışılan ve kritik dengeler üzerine kurulan konulardan biridir. Bir taraftan yargı bağımsızlığının korunması ve hâkimin dosyaya göre vicdani kanaatiyle özgürce karar verebilmesi esastır; diğer taraftan ise hatalı, hukuka aykırı veya keyfi kararların bireylerin hayatında açtığı telafisi imkânsız yaraların cezasız kalmaması gerekir. Bu dengeyi kurmak ve adalet mekanizmasına duyulan güveni yeniden tesis etmek adına atılabilecek adımlar da vardır.
Kişisel Kusur ve Tazminat Sorumluluğu: Anayasa ve ilgili kanunlarda devletin yargı faaliyetlerinden doğan zararları ödeme yükümlülüğü (rücu hakkı dâhil) bulunur; ancak bu mekanizma pratikte oldukça yavaş ve işletilmesi zor bir süreçtir. Hukuka açıkça aykırı, keyfi veya usulsüz tutuklama kararlarında bu sürecin daha işlevsel hale getirilmesi şarttır.
Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK) Denetiminin Etkinleşmesi: HSK nezdindeki disiplin ve inceleme süreçlerinin siyasi etki veya korumacılıktan uzak, tamamen evrensel hukuk ilkelerine göre şeffaf bir şekilde işletilmesi gerekir. Hukuka açıkça aykırı kararlar alan yargı mensupları hakkında mesleki yaptırımlar ve adli soruşturmalar gecikmeksizin uygulanmalıdır.
Kasten veya Ağır İhmalle Verilen Kararlar: Bir hâkimin veya savcının, mevcut delilleri tamamen göz ardı ederek ya da kanuni şartları oluşmadığı halde sırf baskı veya keyfiyetle verdiği tutuklama kararları, basit bir "takdir yetkisi" olarak değerlendirilmemelidir. Bu durumlar için Türk Ceza Kanunu'ndaki "görevi kötüye kullanma" veya "kişiyi hürriyetinden yoksun bırakma" suçlarının sınırları netleştirilmelidir.
Bireysel Başvuru ve Tazminat Haklarının Güçlendirilmesi: Anayasa Mahkemesi veya Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nden hak ihlali kararı çıkan haksız tutukluluk dosyalarında, o karara imza atan hâkim ve savcıların siciline ve mesleki kariyerine bu durumun somut ve caydırıcı bir yaptırım olarak yansıması sağlanmalıdır.
Yargı bağımsızlığı, hâkimlere sınırsız bir keyfilik alanı tanımaz; aksine bağımsızlık, hukuka ve vicdana tam bağlılığı gerektirir. Kararların denetlenebilir ve sorumluluğun hissedilebilir olması, hatalı kararların önlenmesinde en büyük caydırıcıdır. Hâkimler ve Savcılar Kurulu'nun (HSK) yapısı ve bağımsızlığı, Türkiye'de yargı reformu tartışmalarının her zaman merkezinde yer almıştır. Adalet Bakanı'nın kurulun başkanı olması ve siyasi iradenin atama ile disiplin süreçlerindeki ağırlığı, yargı kararlarına olan güveni doğrudan sarsan unsurlar olarak sıkça eleştirilmektedir. Toplumun her kesimini temsil eden, siyasetten ve bürokratik vesayetten arındırılmış bağımsız bir denetim mekanizması fikri, adalet sistemine duyulan güvenin yeniden tesisi açısından hayati bir yaklaşımdır.
Çoğulcu ve Katılımcı Yapı: Kurulun üyeleri sadece yargı içinden değil; üniversitelerin hukuk fakültelerinden akademisyenler, baro temsilcileri, yüksek mahkeme üyeleri ve liyakat esasına göre seçilmiş hukukçulardan oluşturulmalıdır.
Siyasi Etkiden Arındırma: Adalet Bakanı'nın kurul başkanı olması veya bakanlık bürokrasisinin kurul üzerinde doğrudan tahakküm kurması gibi uygulamalar sonlandırılmalı, yürütmenin yargı üzerindeki vesayeti tamamen kaldırılmalıdır.
Şeffaf ve Hesap Verebilir Disiplin Süreçleri: Hâkim ve savcıların disiplin soruşturmaları kapalı kapılar ardında değil, kamuoyunun vicdanını tatmin edecek şeffaflıkta yürütülmeli; verilen kararlar gerekçeleriyle birlikte kamuoyuyla paylaşılmalıdır.
Toplumsal Meşruiyet: Denetim mekanizmasının sadece yargı mensuplarını koruyan bir "kurum korumacılığı" anlayışından çıkıp, vatandaşın hak ve özgürlüklerini savunan evrensel standartlarda bir hakem rolü üstlenmesi sağlanmalıdır.
Yargının en büyük güvencesi, kararlarının siyasi merciler tarafından değil, sadece evrensel hukuk kuralları ve adalet vicdanı tarafından denetlenmesidir. Toplumun her kesiminin güvenini kazanan bir yapı, hukukun üstünlüğünün de en büyük teminatıdır. Barolardan meslek örgütlerine, sendikalardan esnaf, çiftçi ve iş dünyası çatı kuruluşlarına kadar toplumun geniş kesimlerinin temsil edildiği bir yapı, klasik yargı kurullarında sıkça görülen "kurum korumacılığı" (corporate defense) refleksini kırmak için güçlü bir kalkan oluşturabilir.
Geniş Tabanlı Toplumsal Temsil: Belirttiğiniz gibi; TMMOB, Tabipler Odası, TOBB, esnaf ve çiftçi örgütleri gibi üretimin, ticaretin, emeğin ve sivil hayatın merkezindeki aktörlerin süreçte yer alması, kararların sadece teknik birer hukuk metni olarak değil, toplumsal vicdanın süzgecinden de geçmesini sağlar.
Vesayetten Arınmışlık: Siyasi otoritenin (örneğin Adalet Bakanlığı'nın) kurul üzerindeki vesayetini tamamen kırarak, kararların halkın ortak adalet duygusuna göre verilmesinin önünü açar.
Güven ve Şeffaflık: Vatandaşın günlük yaşamda yargıya olan inancını tazeleyen en önemli unsur, denetlenen mekanizmanın kendisini denetleyenlerin tarafsızlığına duyduğu güvendir. Sivil sektörün katılımı bu güveni doğrudan artırır.
Hukuk-Siyaset-Toplum Dengesi: Yargının tamamen toplumdan kopuk bir fildişi kulede karar vermesini önler; hâkim ve savcıların kararlarında toplumsal barışı ve hakkaniyeti gözetme sorumluluğunu pekiştirir.
Adalet, sadece hukukçuların teknik bilgisine bırakılamayacak kadar hayati bir toplumsal değerdir. Toplumun her kesiminin adalet mekanizmasının işleyişinde söz sahibi olması, gerçek anlamda demokratik ve adil bir hukuk devletinin de temelidir. Üç temel ilke (ortak karar alma, uygulamada adil olma ve şeffaflık), tüm bu reform sürecinin ve sivil tabanlı denetim modelinin omurgasını oluşturur. Teknik hukuk bilgisiyle toplumsal vicdanı harmanlayacak bu modelin pratikte nasıl işleyebileceğini bu üç ilke etrafında somutlaştırmak gerekirse;
Ortak Karar Alma (Çoğulcu Akıl): Kararlar tek bir zümrenin ya da kurul içindeki baskın bir grubun iradesine bırakılamaz. Hem sivil toplum temsilcilerinin toplumsal adalet algısı hem de kurul içindeki hukukçu/akademisyen üyelerin teknik hukuki birikimi harmanlanarak nitelikli çoğunluk esasıyla kararlar alınmalıdır. Böylece ne tamamen teknik ve vicdandan uzak kararlar çıkabilir ne de hukuki dayanaktan yoksun keyfi kararlar alınabilir.
Uygulamada Adil Olma (Eşitlik ve Objektiflik): Kurulun önüne gelen her dosya (haksız tutuklama, keyfi karar veya görevi kötüye kullanma iddiaları), kimin yapıldığına veya kime karşı yapıldığına bakılmaksızın evrensel hukuk kurallarına göre değerlendirilmelidir. "Kurum korumacılığı" zihniyeti tamamen ortadan kaldırılarak, ceza veya yaptırım uygulanmasında standartlar herkes için eşit olmalıdır.
Şeffaflık (Kamuoyuna Hesap Verebilirlik): Kararlar kapalı kapılar ardında alınmamalı; soruşturma gerekçeleri, kullanılan kanıtlar ve verilen kararlar (kişisel verilerin gizliliği gözetilerek) kamuoyuyla açıkça paylaşılmalıdır. Şeffaflık, hem toplumun adalet duygusunu tatmin eder hem de ileride benzer hataların yapılmasını önleyen en büyük caydırıcı güç olur. Adalet mekanizması ancak toplumun ortak akıllıyla denetlendiği, kararların açıkça paylaşıldığı ve herkese eşit mesafede durulduğu ölçüde güven verebilir. Neden Önce Yargı Denetimi?
Güvenin ve Temelin İnşası: Hukuk sisteminde yeni yasalar yapmadan önce, o yasalara hayat verecek ve uygulayacak olan mekanizmanın güvenilir, bağımsız ve adil olması gerekir. Sivil toplumun katılımıyla oluşturulmuş, ortak akıl ve şeffaflıkla çalışan bir denetim mekanizması kurulmadan, çıkarılacak yeni kanunlar da uygulamadaki eski keyfi alışkanlıkların kurbanı olabilir.
Uygulama Birliği ve Kararlılık: Yargı mensupları (hâkim ve savcılar), arkalarında şeffaf, hesap verebilir ve gerçekten tarafsız bir denetim mekanizması olduğunu bildiklerinde; kanunların ruhuna, ölçülülük ilkesine ve evrensel hukuk standartlarına çok daha fazla riayet ederler. Ardından Basit Suçlarda Hapis Cezasının Kaldırılması.
Sistemin Rahatlaması: Denetim ve zihniyet dönüşümü sağlandıktan sonra, hakaret ve iftira gibi basit suçlarda hapis cezasının kaldırılması ve alternatif yaptırımlara geçilmesi, cezaevlerindeki devasa doluluk sorununu ve toplumsal gerginliği anında çözen en somut adım olacaktır.
Gerçek Adalet ve Kaynak Tasarrufu: Devletin enerjisi ve cezaevlerinin kapasitesi, toplumu sarsan ağır suçlarla mücadeleye ve bireylerin rehabilitasyonuna odaklanabilecektir.
Temel sağlam olmadan üstüne bina kurulmaz. Önce adalet mekanizmasını denetleyen yapıyı vicdani ve şeffaf bir temele oturtmak, ardından da ceza adaletini insanileştirmek, Türkiye'nin en acil hukuki reçetesidir.
Allah Devlete ve Millete Zeval Vermesin.
Devamı Devlet, Nasibi Cennet, Bekayı İmân, Rızayı Rahman..
Baki Selam ve Dua ile.
MUSTAFA GÖKTAŞ
Gazeteci / Yazar ve İktisatçı (Meslekte 43 yıl)
https://www.instagram.com/mustafagoktas6468/
WhatsApp'ta MUSTAFA GÖKTAŞ / GAZETECİ YAZAR kanalını takip edin:
Köşe Yazarları
