Prof.Dr.Anıl ÇEÇEN

Prof.Dr.Anıl ÇEÇEN

Mail: anilcecen@hotmail.com

Atatürk ve millet mektepleri

        Türkiye  Cumhuriyeti  siyasal  devrim sonucunda kurulmuş olan bir  devlettir . Devletlerin dünya tarihi içinde meydana çıkarken , ortaya çıktıkları zamanın  uluslararası konjonktürüne göre  biçimlendiği ve bu doğrultuda  belirli bir modeli benimseyerek  ve  zamanla  yeni bir hukuk düzeni  oluşturarak, dünya haritası üzerinde yerlerini aldıkları görülmektedir . Geriye doğru insanlık tarihi incelendiği zaman, her dönemin kendine has koşulları doğrultusunda  farklı devlet modellerinin öne çıktığı  anlaşılmaktadır.İlk çağlarda ilkel yönetim modelleri görülürken ,ortaçağ da din devletleri , yeni ve yakın çağlarda ise önce krallıklar sonra imparatorluklar ve sonrasında da ulus devletler  tarih sahnesindeki yerlerini almışlardır . Türk devleti imparatorluklar batarken ve parçalanırken , eski bir imparatorluğun merkez topraklarında kurulmuş olan bir  ulus devlet olarak  ortaya çıkmıştır . Bir yönü ile tarihsel sürece uygun bir biçimde imparatorluktan ulus devlete geçiş yaşanırken  , diğer yönü ile de bir dünya savaşı kaosundan kurtulabilmek önceliği doğrultusunda , o dönemin koşullarında gerçekleştirilen  bir Kemalist devrim sonucunda ,Türkiye Cumhuriyeti  tam bağımsız devlet  statüsünü kazanarak , merkezi coğrafyanın tam ortalarında  Türk ulusuna   tam bağımsızlık  ve  ulusal egemenlik  düzenini kazandırmıştır .

                Bir devrim sonucunda kurulmuş olan Türkiye cumhuriyetinin kurucu kadrosu ,devrimci bir yönetim olarak her alanda Kemalist devrimin yansımaları doğrultusunda devrimci   girişimleri  birbiri ardı sıra uygulama alanına getirerek, çağdaş bir cumhuriyet düzeninin temelleri atılmıştır .  Her siyasal devrim yepyeni bir düzen getirirken ya içinde gerçekleştiği devletin sınırları içinde  yeni bir düzen kurar ya da bütünüyle eskiyen devlet düzenini arkada bırakarak, yepyeni bir devlet modelinin önünü açmaya çalışır. Kurucu önder  olarak Atatürk , gerçekleştirdiği Kemalist devrimin toplumun bütün katmanlarında yerleşebilmesi ve kökleşmesi  için  her alanda devrimci atılımlarda bulunarak , çağdaş bir cumhuriyetin gerçeklik kazanmasına  devrimci potansiyel doğrultusunda  yardımcı olmuştur . Yedi yüzyıllık bir imparatorluk düzeninin çöküşü üzerine gerçekleştirilen   cumhuriyet devleti  , bir hanedanın  saltanat yönetimine karşılık   Türk halkının ulusal egemenlik düzenini eski rejimi yıkarak  gerçekleştirmiştir . Toplum ve devlet yönetiminin gerektirdiği her alanda devrimci  atılımlar kısa zamanda  yapılarak tamamlanmaya çalışılmıştır . Cumhuriyetin onuncu yılında kurucu önderin  dile getirdiği gibi az zamanda çok işler yapılmıştır. Ortaçağ karanlığından kurtarılan bir  halk topluluğu Türk kimliği içinde  ve  çağdaş uygarlık dünyasında kendisine onurlu bir yer arayan  bir halk yönetimi olarak  gündemdeki yerini almıştır .Topyekün bir devrim olarak Kemalist devrim toplumu yeniden düzenlerken  , çağdaş dünya ile yakınlık oluşturulmasına dikkat etmiş ve  bilim ,kültür  ve sanat alanlarında devrimci  girişimler ile  yeni dünya düzenindeki  yerini almasını bilmiştir .

                Türk devrimi  imparatorluktan ulus devlete geçerken , eski devletin geride kalan dağınık ahalisinden bir ulus çıkarabilmek üzere devrimci atılımlar ile sonuç almaya çalışmış ve bu doğrultuda devrimci atılımlar uygulama alanına aktarılırken, Harf devrimine öncelik tanınmıştır . Geçmişten gelen Arapça’nın getirdiği bir Ortaçağ yapılanmasının  halk kitlelerini bugünün  dünyasından  uzaklaştırması  üzerine  bu doğrultuda yeni Türk devletinin ulusal dili olamayacağı ortaya çıkınca  ,yeni yönetim  Arapça öncesi dönemlerde Orta Asya merkezli Türk dünyasının kullanmış olduğu eski Türkçe’ye geri dönmeye karar vermiştir  . Yeni ulus devlet bir Türk devleti olarak kurulurken  doğal olarak da bu ulus devletin resmi dili Türkçe olarak benimsenmiş ve  böylece Türk dil devrimi tamamlanmıştır .

                Batı dünyası ile doğu bölgesi arasında sıkışan ve bir merkezi coğrafya devleti olarak ortaya çıkan  Türkiye Cumhuriyeti ‘nin kurulduğu topraklar imparatorluğun geri çekildiği alanların tam ortasında kalınca , merkeze doğru Türk boylarının göçleri hızlanmış ve böylece geniş bir coğrafyada yaygın bir dil olarak etkinliğini sürdüren Türk dilinin ,yeni devletin resmi dili olması benimsenmiştir . Osmanlı devleti sırasında Türkçe’ye girmiş  olan Arapça ve Farsça kelimelerin temizlenmesinden sonra arı bir dil yapılanmasına gidilmiş ve bu doğrultuda harf devrimi yapılarak , Türk dilinin Arap harfleri yerine Latin harfleri ile  yazılması devrimci bir atılım sayesinde yasal bir düzene kavuşturulmuştur . Latin alfabesinin bir dil devrimi ile kabülünden sonra  bu harflerin Türk halkına öğretilmesi gibi bir kamu görevi devrim yapan Türk devletini bekliyordu . Batı dünyasında genel olarak kabül edilen Latin harfleri sistemi ,batı ülkeleri dışında pek uygulanmıyor ve bu doğrultuda her devlet kendi diline uygun düşen bir alfabe modelini kendi ülkesinin özel koşullarını dikkate alarak düzenliyordu . Çin, Japonya, Hindistan, Arabistan  ve İran gibi ülkeler kendi alfabeleri doğrultusunda   özel  bir harf sistemini benimseyerek varlıklarını geliştirmeye çalışırlarken  ,Atatürk cumhuriyetinde  çağdışı Arap alfabesi terkedilerek yerine batı dünyasının önde gelen ülkelerinin benimsemiş olduğu Latin alfabesi ,  modern dünyanın harf sistemi olarak benimseniyordu .Osmanlı devletinin yönetimi sürekli olarak  savaşmak durumunda olduğu için , ülkede yaşayan halk topluluğunun bilim, sanat ve kültür alanlarında gelişme yaşaması mümkün olamıyor ve bu yüzden de  eski  imparatorluk ahalisi , cahil bir insan topluluğu  olarak geride bırakılıyordu .Sürekli savaş durumunda bir ülkenin kalkınması ve çeşitli alanlarda kalkınmaya geçmesi mümkün olamadığından, ortaçağ düzeni  ülkede süreklilik kazanıyordu . İşte bu durumun farkına varan  kurucu  yönetim, kültür  alanında da   devrimci  bir atılım yaparak, yeni devletin çağdaş uygarlığı temsil eden ülkeler arasında  yer alabilmesi çizgisinde ,birharf devrimi yaparak yeni Türk alfabesini yürürlüğe koyuyordu .

                Latin alfabesinin kabül edilmesi ile başlayan dil devrimi harekatı , ikinci aşamada bu işin eğitimini yapmak üzere Millet  Mekteplerinin açılışı ile yola devam ediyordu . Ülkenin kuzey bölgesinde Rus topraklarında bir sosyalist devrim gerçekleştirilirken , her alandaki devrimci atılımlar Türkiye’yi de etkiliyor  ve bu doğrultuda  yeni Türk devletinin yönetimi  sosyal, siyasal ve ekonomik alanlarda birbirini tamamlayan devrimci atılımları devreye sokuyordu .   Cumhuriyet  rejiminin  ilanı sonrasında 1924 yılında Türkiye’ye gelen ABD’li eğitim uzmanı  Prof.Dr.John Dewey ,Atatürk’e sunduğu raporunda , yeni cumhuriyet rejiminin gelişmesi , ülkenin hızla kalkınması ve halkın  bir siyasal terbiyeden geçirilmesi  ve halk kitlelerinin yeni rejimden mutlu olabilmesi için , kitlesel eğitim yapacak halk okullarının açılması gerektiğiniyeni yönetime bildirmiştir . Atatürk bu rapor üzerine Avrupa ülkelerine genç eğitimcileri göndererek bu ülkelerin halk eğitimi alanında nasıl geliştiklerini anlamaya çalışmıştır .Avrupa ülkeleri sırasıyla incelendikten sonra  Danimarka devletinin çatısı altında çalışmalar yapan halk okullarının çalışma yöntemleri incelenerek , bu sistem doğrultusunda  halkçı bir eğitim sisteminin oluşturulmasına karar verilmiştir . Yepyeni bir devlet kurulurken ve onun toplumsal temeli  oluşturulurken Türkiye’nin komşusu olduğu   Avrupa tipi devlet modeline yönelme kendiliğinden gündeme gelmiştir . Avrupa uygarlığının içinden çıkan  çağdaş ulus devletlerde olduğu gibi, eğitime önem verilmiş ve bunun temeli de dil devrimi ile atılmıştır .Sıra  eğitimin bütün toplum düzeyinde örgütlenebilmesi için halk okullarının  açılmasına geliyordu .Atatürk bu gerçeği hemen tespit ederek  bu amaçla Millet Mekteplerinin kurulmasına karar veriyordu . Daha önceleri oluşturulan eğitim encümeninin  yaptığı çalışmalar ve aldığı kararlar doğrultusunda  Millet Mekteplerinin kurulmasıgerçekleştirilirken , Atatürk Kemalist devrimin eğitim alanındaki devrimci atılımının en önemli  uygulamalarını öncelikli olarak gündeme getiriyordu . Bir ortaçağ toplumundan çağdaş cumhuriyet yapılanması ortaya çıkarabilmek için herkesin okuma yazma bilmesi gerekiyordu .

                Milli bir devlet kurmak üzere yola çıkan Türk cumhuriyetçileri  , bu devleti ilan ettikten sonra Osmanlı sonrasında geride kalan ahalinin  yeni milli devletin  milletini oluşturabilmesi  doğrultusunda  ulusalcı adımlar atıyordu . Bu doğrultuda  çalışmalarını yoğunlaştıran  cumhuriyet yönetimi  , harf devrimini kabül  ettikten hemen sonra ,  Millet Mekteplerinin  kuruluşunu  tamamlayarak ,dil devriminin kurumsal bir yapıya dönüşmesini sağlıyordu . Benimsenen Latin Alfabesinin Türk halkı tarafından öğrenebilmesi için böylesine bir örgütlenmeye yönelmek zorunluluğu vardı  .Yeni bir ulus devletiçin , dil olarak Türkçe ve onun dayanağı olan Türk alfabesinin öncelikli olarak halk kitlelerinin bilgisine sunulması gerekiyordu . Yüzyıllarca imparatorluk çatısı altında yaşamını sürdüren cahil halk kitlesinden  bir Türk milleti çıkartabilmek için  öncelik millet kavramına veriliyordu . Dağınık halk kitlelerinin  bir ulus devletin çatısı altında disiplinli ve modern bir toplum yapısına dönüştürülebilmesi için halk kitlelerinin milli devlet yapılanmasına yönelik bir biçimde eğitilmesi ,zorunlu görünen bir misyon olarak devrim yönetimi tarafından yerine getiriliyordu . Kısaca bir milli devlet kurulurken onun toplumsal tabanını oluşturabilme yönünde millet kavramına dayalı bir eğitim örgütlenmesi  gündeme alınıyordu .Bir milli devletin olabilmesi için ortada bir milletin olması gerekiyordu ,ya da bir devrimci süreç sonucu  kurulmuş olan milli devletin  kendi milletini yaratması gerekiyordu . Kurucu yönetim bu yolda kendi milletini yaratabilmek  için ilk attığı adımlardan birisi olarak, Millet mekteplerinin kuruluşu 1928 yılında  tamamlanıyordu . Bir yıl önceden halk dershanelerinin açılmasıyla başlatılan bu girişim , daha sonra Millet Mektepleri olarak yasal bir düzenleme sonrasında halka sunuluyordu .

                1 Kasım 1928 tarihli yasa ile Türk harflerinin kabül edilmesi sonrasında bütün yurtta bir okuma yazma seferberliği başlatılarak  yeni yazı modeli  Türk ulusunun her ferdine öğretilmeye çalışılmıştır . Hızlı modernleşmenin kısa zamanda atılacak eğitim adımları ile sağlanabileceği görüldüğü için, Millet Mektepleri  girişimi gerçekleştirilmiştir .Osmanlı döneminde bir türlü gerçekleştirilemeyen eğitimin yaygınlaştırılarak halk kitlelerinin seferber edilmesi  konusu ,cumhuriyet yönetiminin önemli başarılarından birisi olmuştur . Avrupa ülkelerindeki eğitim atılımlarından yararlanılarak ortaya çıkarılan programlar aracılığı ile aydınlanma hareketlerinin ışığı  ülkenin dört bir yanına götürülmeye çalışılmıştır .Tanzimat ,İslahat ve Meşrutiyet dönemlerinde gerçekleştirilemeyen eğitim devrimini cumhuriyet yönetimi Millet Mektepleri ile başlatmıştır . Binlerce köye dağılmış olan Türk insanının yeni Türkçe’yi öğrenerek çağdaş aydınlanmaya yönelmesi Atatürk devrimlerinin  genel anlamda başarılı olmasına büyük katkılar sağlamıştır . Atatürk   bu işin  başında  harf devriminin  en çok bir yıl içinde tamamlanması gerektiğini önemle vurgulamıştır .Ona göre bu iş uzarsa başarısız kalabilirdi O nedenle Millet Mektepleri gibi bir kamu örgütlenmesi devlete  bağlı bir biçimde gerçekleştiriliyordu . Toplumda var olan yaygın bilgisizliğin hızla ortadan kaldırılmasıyla istikrarlı bir eğitim atılımı gerçekleştirilecekti . Milli devlet kurma yolunda eğitim bakanlığının adının başına milli  kavramı getiriliyor ve Millet Mekteplerine giden ortam yaratılıyordu . Kuruluş döneminin hükümet programlarında , eğitim yolu ile modernleşme hedefi çizgisinde yeni atılımlar dile getiriliyordu . Yurttaşların devletin çalışmalarına katılabilmesi ve bu doğrultuda üzerine düşen görevleri yerine getirebilmesi için okulların amaç ve misyonlarının önceden belirlenmesine çalışılıyordu . Çeşitli bölgelerde eğitim örgütlenmelerinin yerel özelliklere uygun düşecek bir yapıda tamamlanması hedefleniyordu .Dış etkilerden arınmış bir eğitim sisteminin kurulabilmesi  devrim yönetiminin ana hedefi olarak  öne çıkıyordu . Bilim ve teknik rehberliğinde geliştirilecek bir akılcı dünya görüşünün vatandaşlara aktarılması, ülkenin gelişip kalkınabilmesi için zorunlu görülen  bir girişim olarak, Millet Mektepleri ile birlikte uygulama alanına getiriliyordu . Düşünce özgürlüğünün ana esas olduğu çağdaş bir eğitim düzeninin oluşturulabilmesi  için, Millet Mektepleri programı ile  bütüncül bir devrim eğitim alanında gerçekleştiriliyordu .

                Eğitim alanında yeniliğin ilk adımı olan Millet Mektepleri  , yeni Türk  alfabesinin kabulünün yasallaştırılmasının bir sonucudur . Tanzimat döneminde başlamış olan yenilikler dizisi cumhuriyetin ilanına kadar sürdürülmüş ama yeni rejimin ilanı ile birlikte bütün yenilikçi hareketler ,Atatürk devrimi yapılanması içerisinde sürdürülmüştür . Yeni cumhuriyetin aldığı kararlardan en önemlilerinden birisi eğitimin birleştirilmesi  olduğu için ,Millet Mektepleri girişimi de cumhuriyetin  hukuk düzeninin bir yansıması olmuştur . Ülkede var olan bütün eğitim işlerinin yürütülmesi merkezi bir yapılanma çerçevesinde Milli Eğitim Bakanlığına bağlanarak,daha fazla etkin olabilecek yeni bir yapılanmaya gidilmek istenmiştir .Öğretim Birliği yasası , Millet Mektepleri uygulamalarında da temel alınan en önemli belgelerden birisi olmuştur . Eski imparatorluk döneminden kalma çoklu hukuk sistemi red edilirken, benzeri bir biçimde çoklu eğitim yapılanmasına da izin verilmemiştir . Alt kimlikli gruplar ile farklı dini kesimler toplumu bölücü bir yönde  hareket etmesinler diye ,öğretimin birliği yasası meclis tarafından kabül edilmiştir . Devrimin temel ilkeleri anayasada genel hukuk prensipleri olarak yer alırken ,yeni devletin eğitim politikasına da yön veriyorlardı . Özellikle dini grupların kendi inanç sistemleri doğrultusunda eğitim merkezleri oluşturmalarına karşı, ülkede birlik ve bütünlüğün tesisi doğrultusunda  öğretimin birleştirilmesi yasası, yeni dönem için önemli bir basamak noktası oluşturuyordu . Yabancılar ve gayrimüslimcemaatların ayrı okullarını sürdürmek istemeleri gene öğretimin birliği yasası çerçevesinde  düzenleniyordu . Harf devrimini hazırlayan nedenlerin aynı zamanda Millet Mektepleri oluşumunu gündeme getirmesi de , eğitim devrimi içinde  yer alan bir yeni  durumdu .

 

                Yeni Türk abecesi, Kısa Türkçe dilbilgisi ,İlk okuma, Yazım sözlüğü ,Seçme yazılar, Dil Kurultayı gibi el kitaplarının dağıtıldığı Millet Mekteplerinde eğitim,  öncelik yeni Türk harflerine  verilen bir  biçimde  sürdürülüyordu .Çağdışı Arap kültüründen uzaklaşarak çağdaş uygarlığa yönelik bir yeni yapılanma, Latin alfabesinin kabül edilmesi sayesinde  gerçekleşme aşamasına geliyordu .Avrupa ile yakınlaşmak isteyen Türkiye bu yolda yeni bir adım atarak , bilim açısından sorumluluğunu yerine getiriyordu .Türk yazı devriminin en önemli aşaması olan Millet Mekteplerinin örgütlenmesi , okuma-yazma seferberliği ile birlikte yürütülüyordu . Millet olmanın birinci koşulu olan dil birliğinin sağlanabilmesi ve bu alandaki çağdaş gelişmelerin  ulusal dil olan Türkçeye yansıtılması ve zaman içerisinde yeni yazı ile birlikte Millet Mekteplerinin yurt düzeyinde örgütlenmesi ,tam anlamıyla bir kültür devriminin en önemli yansımaları olarak  öne çıkıyordu . Türk yurdundan geri kalmışlığı ve cahilliği uzaklaştırabilmek için böylesine bir devrimci atılıma gereksinme vardı .Millet  Mektepleri Talimatnamesinde  kuruluşun  amacı  yeni Türk harflerinin kolayca okuyup yazma olanağı vermesinden Türk ulusunu en geniş ölçüde yararlandırmak ve büyük halk kitlelerini hızla okur yazar durumuna getirmek  ve bu doğrultuda gerekli olan ana bilgileri  kazandırmak amacıyla ,Millet Mekteplerinin kurulduğu ilan edilmiştir . A kategorisinde  hiç okuma yazma bilmeyenler , B kategorisinde ise eski yazı olarak Arapça bilenler eğitim çalışmalarında kurs programına alınmıştır .

                Açılışından sonra geçen hafta içinde bir milyondan fazla vatandaşın Millet Mekteplerine başvurarak  yeni yazıyı öğrenmek istemesi , bu kültür devrimine Türk insanının ne kadar yakın durduğunu ve inandığı göstermektedir . Atatürk tüm vatandaşların yeni Türkçe dilini öğrenmesi için  her yerin halk dersanesi  gibi kullanılabileceğini ve bu doğrultuda  önümüze çıkan herkese  yeni dilin öğretilmesi gerektiğini her konuşmasında dile getirmiştir .” Vatandaş Türkçe konuş “ kampanyasının yurt düzeyinde yarattığı heyecan, bakanlığın üst kadrolarını harekete geçirince ,kampanyanın sahibi olarak Milli Eğitim Bakanı Mustafa Necati  bey  beklenmedik bir rahatsızlık geçirerek vefat etmiştir.Talimatnamenin birinci maddesinde her Türk vatandaşının Millet Mekteplerinin asli öğrencileri oldukları vurgulanarak , herkes bu halk okullarına hem yardımcı olmaya hem de  öğrenci olarak katılmaya davet edilmiştir . Okuma-yazma seferberliğinin ilk günlerinde  kurucu önder Atatürk , bu mekteplerin belirli  bir binası  ya da mıntıkasının olmadığını , bütün vatan topraklarının  Millet Mekteplerinin yuvası olduğunu  sürekli olarak dile getirmiş ve bu doğrultuda  seferberliğin bütün yurtta hızla örgütlenerek sonuca ulaşması için elinden gelen  katkıları sağlamıştır . Bakanlık içinde Halk Eğitimi müdürlüğüne bağlı olarak açılan Millet Mekteplerinde,  bakanlık mensuplarının bir kısmı resmi olarak, geri kalanları da gönüllü olarak çalışmalara katılıyor ve böylece kampanyanın en hızlı bir zaman süreci içinde tamamlanması için var olan potansiyel en üst düzeyde değerlendirilmeye çalışılıyordu .Bu aşamada  toplantı yapmak için elverişli olan tüm binalarda halk dersaneleri  açılarak , Millet Mektepleri projesinin başarıya ulaşabilmesi için her türlü çaba gösteriliyordu .

                Yurdun her köşesinin  Millet Mektepleri çalışmalarını tahsis edilmesi  dolayısıyla  her bölgede kırsal alanlarda yaşayan halk kitlelerine ulaşabilme doğrultusunda ,gezgin ya da seyyar öğretmen toplulukları gereksinme duyulan her yerde devreye girmesiyle , en kısa zamanda bütün vatandaşların okuma yazma bilen eğitilmiş insanlar haline dönüşmesi için gerekli hazırlıklar tamamlanmaya çalışılıyordu . Okul müdürleri ve bakanlık personeli dahil olmak üzere kampanya sırasında eğitim ile ilgili herkes  çalışmalara katılırken , dağ başındaki  köylere de gezgin ekipler sayesinde ulaşılarak aydınlanmanın ışığı her yere götürülmeye çalışılıyordu . Halk kitlelerinin yeni harflere ilgisini çekmek üzere propoganda kurulları oluşturularak ,herkes seferberlik düzeyinde harekete geçirilmeye çalışılıyordu . Ayrıca kampanyanın gerekli kıldığı masrafların karşılanabilmesi için  bağış kampanyaları açılarak her bölgenin kendi masraflarını karşılamasına dikkat edilmiştir . Millet Mekteplerinin amacına uygun çalışmalarını yürütebilmesi çizgisinde, Milli Eğitim Bakanlığının resmi denetimleri  ülkenin her köşesinde yapılabiliyordu . Dönemin başbakanı  Millet Mekteplerine gönderdiği bir genelgede  Millet Mektebi öğrencilerinin diğer öğrencilerden farklı olarak ele alınmaları gerektiğini  vurgulayarak,  yaşı ilerlemiş olgun insanlara başka türlü eğitim çalışmalarının yapılması gerektiğini belirtiyordu . Hukuken  Yaşları 16 ile 46 arasında bulunan bütün orta yaşlılar Millet Mekteplerinde  eğitim görebilirlerdi .

                Vatandaşların normal çalışma saatlerinin dışında belirlenen zamanlarda , Millet Mekteplerinin normal çalışmaları sağlanıyordu . Ayrıca tatil günlerinde de Millet Mektepleri okuma-yazma eğitimini sürdürüyordu . Belirli aralıklarla yapılan sınavlar sonucunda başarılı olan öğrencilere birer mezuniyet belgesi verilerek, onların normal ortama dönmeleri sağlanıyordu . Türkçe eğitimini bitirenlere verilen diplomalar da kamu kuruluşlarında işe girmek konusunda esas alınıyordu .Ders programları her  okulun içinde bulunduğu durum ve koşullara göre belirleniyordu .Bir anlamda insan sağlığı ile ilgili temel bilgiler temel sağlık eğitimi derslerinde   , herkesi günlük yaşamda ilgilendiren konular hayat bilgisi  ,içinde yaşanılan ülkenin koşulları ile ilgili olan vatandaşlık bilgileri yurttaşlık dersleri ile ,Teşkilatı Esasiye Kanunu ile ilgili bilgiler ise  genel hukuk bilgisi dersleri çerçevesinde  anlatılıyordu . Sınavlarda başarılı olanlara devam belgesi , kursları tamamlayarak mezun olanlara ise Millet Mektebi Şehadetnamesi  verilen eğitimin resmi belgeleri olarak öğrencilere veriliyordu . Mezun olanlara Teşkilatı Esasiye Kanunu kitap olarak veriliyordu . Ayrıca Millet Mektebinden mezun olanların okumaları ve gelişmeleri izleyebilmeleri için de Halk adıyla bir haftalık gazete çıkarılıyordu . Yurt sathında örgütlenen Millet Mekteplerinin açılamadığı yerlerde ise , bu bölgede bulunan ticari  işletmelerin kendi bünyelerinde halk dersaneleri  açarak , herkesin bu kampanyadan yararlanması için çaba gösteriliyordu . Böylece eğitilmemiş tek bir insanın kalmaması ana hedef olarak belirleniyordu .

                I927 yılında ilk olarak Halk dersaneleri , 1928 yılında ise ilgili yasanın çıkışından sonra  ise Millet Mektepleri adı altında örgütlenen bu yaygın eğitim projesi çok kısa zamanda sonuç verince , Türk ulusunun ortaçağ düzeninden kurtularak,çağdaş uygarlık düzeyine erişmesi sağlanıyordu . Bir cumhuriyet yurttaşının bilmesi gereken temel  yurttaşlık bilgilerinin vatandaşlara devlet yardımı ile aktarılmasının sağlandığı bu yaygın eğitim kuruluşu aracılığı ile gerçekleştirilen  eğitim devrimi, Baş Öğretmen seçilen Atatürk’ün önderliğinde  başarıya ulaşmasıyla ,hayatta en gerçek yol göstericinin bilim ve kültür olduğunu  genç Türk Cumhuriyeti  açıkça benimsiyordu . Devlet ve millet kaynaşması çerçevesinde bir ulusal kampanya rüzgarı ülkenin her köşesinde  estirilirken , Başöğretmen Atatürk’ün arkasında bütün Türk ulusu kenetlenmiş bir durumda  uygarlık savaşını   sonuna kadar sürdürüyor ve  bu doğrultuda  ulusal bir mücadele  veriliyordu . Millet Mekteplerinin her yıl daha da genişleyerek çalışmalarını sürdürmesi ,Türkiye Cumhuriyetinin aydınlık yüzüne kavuşması açısından önemli bir kazanç sağlıyor ve böylece cumhuriyet yönetimi de uygar uluslar arasına girerek  , batının önde gelen gelişmiş ülkeleri ile daha yakın çalışmalara kalkışabiliyordu . Atatürk bilimin ışığını her köşeye sokarken, hapishanelerdeki hükümlülere yönelik okuma-yazma eğitimine   suçluların ıslahı  açısından  öncelik verilmesine de  dikkat ediyordu .

                 Yaygın bir halk eğitimi projesi olarak gündeme gelen  Millet Mekteplerinden bir yıl önce beş yüz civarında halk dersaneleriaçılmıştır . 1929 yılında bir milyonun üzerinde bir öğrenciye  diploma olarak şahadetnamelerinin verilmesi güçlü bir başlangıç olmuştur . İlk yıl içinde  sekiz bini aşkın  Millet Mektebi dershanesi açılmıştır . Kırsal kesimde yer alan köylerde ise on iki bin Millet Mektebi çatısı altında dershane açılmıştır . Zamanla köylerdeki Millet mekteplerinin sayısı kentlerdeki sayının iki misli olmuştur . Bazı  yörelerde kadınlar için özel dersaneler kurulmuştur ama  mektepler arasındaki tasnifgenel olarak eski dili bilenler ile yaşı ilerlemişler  arasındaki gruplara göre yapılmıştır . Kurucu önder Atatürk’ün dünyadan ayrıldığı zamana kadar geçen on yıllık sürede  Millet Mektepleri dershane sayısı   yetmiş  binlere doğru tırmanmıştır . Daha sonraki yıllarda eğitime katılan kadın sayısı fazlasıyla arttığı için A ve B  grupları yapılanması içinde yeni düzenlemelere gidilmiştir . Cumhuriyet yönetimi kadınların eğitimine de ağırlık verdiğinden  , katılım oranlarına göre yeni dershanelerin açılması gündeme gelmiştir . Çağdaş bir ulus yaratabilmek için toplumun her kesimine  eğitim verilmiştir .

                Atatürk cumhuriyet rejimini kurarken öncelikle bir milli devlet kurmuştur . Millet olmadan milli devlet kurulamayacağını iyi bilen kurucu önder Atatürk , Osmanlı döneminden geride kalan ahaliyi milletleştirmek gerektiğini çok iyi biliyordu . Bu nedenle daha işin başında yeniden yapılanma sürecini başlattığı , milli devlet  olma yolunda arkasında  Avrupa ülkelerinde olduğu gibi üç yüz yıllık milletlerin olmadığını da görüyordu . Birinci dünya savaşı sonrasında geride kalan on milyon civarında yaralı  nüfustan bir millet çıkarmak pek kolay görünmüyordu .Bu çerçevede yaralı nüfusu tedavi etmek ve daha sonra da milletleşme doğrultusunda  eğitmek gerekiyordu . Türkiye Cumhuriyetinin bu koşullar altında yoktan var edilmesi gerekiyordu .Bir anlamda imkansızı istemek gibi bir çıkış ile  Anadolu’da  başlatılan Kuvayı Milliye hareketinin başarıya ulaştırılması ile birlikte, bir çok engelin  ve olumsuzluğun ortadan kalktığı  görülünce , Kemalist devrimin öncü kadrosu  devleti kurduktan sonra bu kez ahalinin millete dönüştürülmesi  gibi yeni bir aşama gündeme geliyordu . İşte bu noktadaki boşluğun giderilebilmesi için , halk kitlelerine yönelik eğitim ve aydınlanma hareketinin adı Millet Mektepleri olarak belirleniyordu . İmparatorluk döneminde ümmet kavramının ağırlığı altında ezilen halk kitlelerinin milli devletin kuruluşuna giden yolda  milletleştirilmesi için halk okulları kurmak gibi bir zorunluluk ortaya çıkıyordu . Kimsenin ciddiye almadığı Türk asıllı nüfusun  Kuvayı Milliye savaşı sırasında  milli çizgi üzerinden milletleşmesi , Avrupa tipi bir milli devletin kurulmasına giden yolu açıyordu . İşte   önder kadro bu gerçeği görerek önce Kuvayı Milliye mücadelesini başlatıyor sonra da ikinci aşamada toplumun milletleşmesi yolunda  Millet Mektepleri örgütlenmesi ile,  Türk milletinin tarih sahnesine çıkışını gerçekleştiriyordu .Milli devlet için önce milletleşme süreci hızlandırılırken daha sonraki aşamada da cumhuriyet  rejiminin toplumsallaştırılması çizgisinde , halkçılık yeni bir siyasal yaklaşım olarak  öne çıkarılıyordu .Milli devletin kuruluşunun tamamlanmasında  halkçı bir cumhuriyetçilik yaklaşımı tamamlayıcı bir politika olarak, Millet Mekteplerinin  paralelinde  öne çıkarılarak toplumsal bütünleşme hedefleniyordu .

                Millet mektepleri  kurulan milli devletin toplumsal tabanını oluştururken, aynı zamanda milli devletin kadrolarını yetiştirerek  Türkiye Cumhuriyetinin kısa bir süre içinde merkezi coğrafyanın en güçlü milli devleti olmasını sağlıyordu .Atatürk’ün önderliğinde çalışmalarına başlayan Millet Mektepleri ,Atatürk sonrası dönemde de bazı  çalışmalarını sürdürüyor ve benzeri amaçlara sahip olan Halkevleri ve Köy Enstitüleri ile dayanışma içerisinde , Türkiye Cumhuriyetinin  halkçı bir çizgide gelişerek çağdaş uygarlık düzeyine çıkması hedefleniyordu . Atatürk çağdaş eğitimi uygar bir ulus olma yolunda  en temel unsur olarak görmüştür .Ulusal kurtuluş savaşı ile elde edilen ulusal bağımsızlık statüsünün  milli eğitim atılımı ile pekiştirilmesi  doğrultusunda, köklü bir kültür devrimi yapılanmasına girişilmiştir . Millet Mektepleri ile başlayan halkçı atılımlar daha sonraki aşamada Halkevleri ve Köy Enstitüleri ile devam ettirilerek  ,ortaçağdan çağdaş uygarlık düzeyine geçişin adımları atılmıştır . Eğitim birliği yasasının çıkartılması ile desteklenen  ulusal kültür devrimi ,cumhuriyet rejiminin gelişmesi ile birlikte daha da genişleyerek  Anadolu topraklarına kök salmıştır.Yasal zeminde  kabül edilen alfabe ile yazı devrimi eski dönemden kalma toplumsal yapının simgesini değiştirmiştir . Yazı devrimi  çağdaş bir millet yaratmak ya da milli devlet kurmak doğrultusunda kurucu yönetimin çalışmalarına olumlu katkılar sağlamıştır . Yazı devrimi sürecinde güçlenen Millet Mektepleri,  kurucu önder Atatürk ile Türk milleti arasında ciddi bir kültür köprüsünün oluşumunu sağlamıştır . Kemalist yönetim bir yandan yazı devrimi ile çağdaşlığa açılarak güçlenirken , merkezi bürokrasi bu durumdan yararlanarak , kurulmak istenen çağdaş cumhuriyetin modernleşmiş bir toplum yapısı üzerine inşa edilmesi  gibi olumlu bir yapılanmanın tamamlanmasına yardımcı olmuştur . Çağdaş bir kültür devrimi olarak yazı devrimi toplumun köklerine doğru ulaşırken, Millet mektepleri milli devletin kurulması açısından gerekli olan bütün devrimci atılımların başarılması için uygun  bir ortam yaratıyordu . Millet Mektepleri  kısa bir süre içinde Türk toplumunun okur-yazar bir düzeye gelmesine ve bu açıdan da  halkçı cumhuriyet rejiminin  Türk milletinin bütünü ile kucaklaşarak  ,Orta Doğu bölgesine çağdaş uygarlık çizgisinin girmesine aracı oluyordu . Çağdaş uygarlığın ulus devlet modeli merkezi coğrafyaya  Türk devleti aracılığı ile gelirken , Türk devletinin milli bir karakter kazanmasında Millet Mektepleri açılımı bu yönelişin dayanak noktası olarak işlevsel oluyordu .

                 Bu  günün koşullarında  Türklük ve millet oluşumları küresel emperyalizmin baskıları ile  ortadan kaldırılmaya çalışılırken , Türk ulusu yüz yıl önce imparatorluk sonrasında  kazanmış olduğu millet yapılanmasını  kurucu önder Atatürk’e ve onun çok başarılı olan Millet Mektepleri girişimine  borçlu olduğunu hiçbir zaman unutmamak  durumundadır . Emperyalizm  Türklerin merkezi imparatorluğunu çökerttikten sonra , Türk milletini de dünya haritasından silmek istemiş ama bu girişime karşı bir tepki olarak gelişen Kuvayı Milliye hareketi  millilik olgusunu Türklerin alnına yazmıştır . Türkler uluslaşma süreci içinde Millet Mekteplerinde millet olma derslerini aldıklarını bugünün koşullarında hatırlamazlarsa,  o zaman yeniden  harita düzeltmeleri saldırılarına maruz kalmaktan kurtulamayacaklardır  . Gelecekte Türk dünyası bir araya gelebilirse, o zaman  ortaya çıkacak büyük Türk devleti bir millet imparatorluğu olacaktır .  Türkler Millet Mekteplerinde millet olmayı iyi öğrendikleri için ,  yüz yıllık saldırılar  Türkiye Cumhuriyeti ulus devletini yıkamamıştır .