ÇİFTÇİ Mİ KALDIKİ..!

Sözde ÇİFTÇİLER günü kutlandı, sözde bayram. Ama Türkiye de tarımın hali içler acısı. Ben diyorum ki, "Kara lastikli tarlada çalışmazsa kravatlı şehirde yaşayamaz." " Çiftçiyi hor gören gıdayı zor görür " Bu cümleler aslında birer slogandan ziyade ekonomik birer gerçeklik. "Kara lastikli" tarladan çekildiğinde, şehirdeki "kravatlının" masasına gelen tabağın maliyeti sadece para değil, aynı zamanda bir bağımsızlık meselesine dönüşüyor. Dünya Çiftçiler Günü’nün (14 Mayıs) Türkiye’deki atmosferi, maalesef bayram sevincinden çok bir "hayatta kalma mücadelesinin" muhasebesi gibi geçiyor.

Mevcut Durumun Fotoğrafı: Neredeyiz?: Türkiye tarımında bugün gelinen noktayı birkaç temel başlıkta özetlemek gerekirse:

Girdi Çıkmazı: Çiftçinin en büyük derdi mazot, gübre, ilaç ve yem fiyatlarındaki önlenemez artış. Üretim maliyeti $x$ birim artarken, çiftçinin eline geçen kazanç aynı oranda artmıyor. Bu da "ürettikçe borçlanma" döngüsünü doğuruyor.

Genç Nüfusun Kopuşu: Köylerde yaş ortalaması 58’e yükselmiş durumda. Gençler, sosyal güvence eksikliği ve belirsizlik nedeniyle toprağı bırakıp şehirde asgari ücretli bir işe girmeyi "kurtuluş" olarak görüyor. Sizin deyiminizle; kara lastiği giyecek yeni nesil kalmıyor.

İthalat Kıskacı: Yerli üretici desteklenmek yerine eksiklikler ithalatla kapatılmaya çalışıldığında, bu durum uzun vadede gıda enflasyonunu düşürmediği gibi yerli üreticinin üretim azmini de kırıyor.

İklim ve Su Stresi: Sadece ekonomik değil, ekolojik bir krizle de karşı karşıyayız. Yanlış sulama politikaları ve kuraklık, verimli topraklarımızı her geçen gün çoraklaştırıyor.

"Çiftçiyi Hor Gören, Gıdayı Zor Görür": Bu söz aslında bugün market raflarında gördüğümüz etiketlerin temel sebebidir. Tarım, bir ülkenin milli güvenlik meselesidir. Silahınız olabilir ama ekmeğiniz yoksa bağımsızlığınız tehlikededir.

Ek olarak şunları söyleyebilirim:

Aracı Sorunu: Tarlada 5 lira olan ürünün, rafa gelene kadar 40 lira olması; ne çiftçinin kazandığı ne de tüketicinin doyduğu bir sistemin kanıtıdır.

Planlama Eksikliği: Hangi bölgeye ne ekileceğinin, ne kadar destek alınacağının kısa vadeli değil, 20-30 yıllık planlarla belirlenmesi gerekiyor.

Sonuç Olarak: Geldiğimiz nokta; tarımın bir "hobi" ya da "gelenek" değil, profesyonel, desteklenen ve her şeyden önce itibarı iade edilmiş bir sektör olması gerektiğini bize acı tecrübelerle öğretiyor. Çiftçinin toprağa küstüğü bir senaryoda, şehirli sadece pahalı gıda tüketmez; aynı zamanda sağlıklı ve güvenilir gıdaya erişimini de kaybeder. Toprak dilsizdir ama kendisine bakmayana cevabını boş kalan mutfak tezgâhlarıyla verir.

Bu durumdan çıkış için atılacak en acil ilk adım ne olmalı? Mazot desteği mi, yoksa doğrudan kooperatifleşme hamlesi mi?

Kooperatifleşme. Kooperatifleşme, sadece bir "dayanışma" biçimi değil, aynı zamanda tarımsal ekonomideki en güçlü pazar dengeleme aracıdır. Sizin de vurguladığınız gibi, tarla ile sofra arasındaki uçurumu kapatmanın yolu, çiftçiyi tek başına bırakmayıp bir çatı altında toplamaktan geçiyor. Aracıyı devreden çıkarmak ve sistemi rehabilite etmek için kooperatifleşmenin nasıl bir çözüm sunduğunu şu başlıklarla anlatayım:

1. Ölçek Ekonomisi ve Girdi Maliyetleri:  Bireysel bir çiftçi 1 ton gübre alırken perakende fiyat öder. Ancak 500 çiftçi birleşip 500 ton gübre siparişi verdiğinde, fabrikadan doğrudan toptan fiyatına alım yapar. Bu, daha üretim başlamadan maliyeti %20-30 oranında aşağı çeker.

2. Lojistik ve Depolama Gücü: Aracıların (kabzımalların) en büyük kozu, çiftçinin elindeki ürünü bekletememesidir.

Soğuk Hava Depoları: Kooperatiflerin kuracağı depolar sayesinde ürün "hemen satılmak" zorunda kalmaz. Fiyatın en düşük olduğu hasat döneminde ürün depolanır, piyasa dengelendiğinde satılır.

Lojistik Filosu: Ürünü tarladan şehre taşıyacak kamyonların kooperatife ait olması, nakliye komisyoncularını devre dışı bırakır.

3. Katma Değerli Üretim (Sanayiye Dönüşüm): Domatesi tarlada 5 liraya satmak yerine, kooperatif bünyesinde kurulan tesiste salça veya kurutulmuş domates haline getirmek, ürünün raf ömrünü uzatır ve değerini 5-10 kat artırır. Bu, kârın tamamının çiftçinin cebinde kalması demektir.

4. Tüketiciyle Doğrudan Temas: "Tarladan Çatala": Kooperatifler, büyük şehirlerde kendi satış mağazalarını açarak veya belediyelerle iş birliği yaparak "Üretici Marketleri" kurabilir. Bu sayede:

Çiftçi: Ürününü piyasanın biraz üzerinde satar.

Tüketici: Aracı farkı ödemediği için daha ucuza gıda alır.

Mevcut Engeller ve Çözüm Yolları:  Türkiye'de kooperatifçiliğin istenen seviyeye gelememesinin önündeki en büyük engel, geçmişteki kötü yönetim tecrübeleri ve "güven" sorunudur. Bunu aşmak için şu yapı taşları şarttır:

Kısaca; Aracı sistemi, çiftçinin zayıflığından beslenir. Kooperatifleşme ise bu zayıflığı "toplu güç" ile ortadan kaldırır. "Ben" yerine "Biz" dendiğinde, o kara lastikli emekçinin hakkı, kravatlının masasına ulaşana kadar eriyip gitmez.

Bugün Türkiye'deki bir çiftçiyi kooperatife girmekten alıkoyan en büyük korku nedir? Geçmişteki başarısız denemeler mi, yoksa sistemin getirdiği bürokrasi mi?

Her ikisi de. Hem geçmişin hayaletleri hem de bugünün hantal bürokrasisi çiftçinin önüne devasa bir duvar örüyor. Bu durum, "Sütten ağzı yanan, yoğurdu üfleyerek yer" misali bir güvensizlik iklimi yaratmış durumda. Bu iki ana engeli biraz daha yakından deşersek:

1. Geçmişteki Başarısız Denemeler (Güven Krizi): Türkiye’de kooperatifçilik denince pek çok çiftçinin aklına ne yazık ki "yolsuzluk", "kayırmacılık" veya "iflas" hikâyeleri geliyor.

Siyasallaşma: Birçok kooperatif, çiftçinin çıkarını savunmak yerine yerel siyasetin basamağı haline getirildi.

Kötü Yönetim: Profesyonel işletmeciler yerine, tarımdan veya ekonomiden anlamayan kişilerin yönetime gelmesi, büyük sermayelerin çarçur edilmesine yol açtı.

Denetim Eksikliği: Çiftçi, kooperatife verdiği sütün veya buğdayın parasını alamadığında karşısında bir muhatap bulamadı.

2. Bürokratik Engeller (Kırtasiye Savaşları): Bir araya gelip "Hadi birleşelim" demekle iş bitmiyor; devletin hantal yapısı çiftçiyi daha başlamadan yoruyor.

Mevzuat Karmaşası: Kooperatif kurmak, ana sözleşmeler hazırlamak ve bunu tescil ettirmek bir çiftçi için üniversite bitirmek kadar zor hale getirilebiliyor.

Vergi ve Harç Yükü: Desteklenmesi gereken kooperatifler, bazen daha ilk günden ticari bir holdingmiş gibi vergi ve harç yüküyle karşılaşıyor.

Desteklere Erişememe: Devlet destekleri kâğıt üzerinde var olsa da, o destekleri alabilmek için istenen dosyalar, belgeler ve prosedürler çiftçiyi tarladan soğutuyor.

Bu Kısırdöngü Nasıl Kırılır?: Eğer bu iki engel aşılmazsa, aracı sistemi "kan emmeye" devam edecek. Çözüm aslında belli ama irade istiyor:

Tam Özerklik ve Şeffaflık: Kooperatifler siyasetten arındırılmalı. Üyenin, cep telefonundaki bir uygulamayla kooperatifin her bir kuruşunu takip edebildiği dijital bir şeffaflık şart.

Profesyonel CEO Modeli: Kooperatifi çiftçi seçmeli ama işletmeyi bu işin eğitimini almış profesyonel müdürler yönetmeli.

Bürokratik "Tek Durak" Ofisleri: Çiftçi, kooperatif işleri için kapı kapı gezmemeli; tarım il müdürlüklerinde bu işleri tek noktada çözecek hızlı bir sistem kurulmalı.

Sözün özü; Çiftçiyi kooperatifleşmeye ikna etmenin tek yolu, komşusunun o kooperatif sayesinde cebinin dolduğunu ve ezilmediğini ona somut olarak göstermektir. Türk çiftçisi pragmatiktir; lafa değil, tarladaki verime ve cebindeki paraya bakar.

Bu güveni yeniden inşa etmek için devletin mi "elini taşın altına koyması" gerekir, yoksa her şeyden önce yerel, küçük ve başarılı örneklerin (Tire Süt Kooperatifi gibi) sayısının mı artması lazım?

Yerelde saylarının artması lazım. Tepeden inme ve sadece kağıt üzerinde kalan projeler yerine, yerel ve başarılı modellerin "ışık olması" çok daha etkili. Çünkü çiftçi, Ankara’dan gelen bir talimata değil, yan köydeki Ahmet ağanın cebine giren paraya bakar. Tire Süt Kooperatifi gibi örneklerin sayısının artması, bir "başarı bulaşıcılığı" yaratır. Bu modelin yayılmasının neden kritik olduğunu şöyle özetleyebiliriz:

1. "Görürsem İnanırım" Prensibi: Çiftçinin güvenini kazanmanın tek yolu somut kanıttır. Bir kooperatif:

-Ürünü değerinde alıyorsa,

-Yemi ve gübreyi ucuza sağlıyorsa,

-Çiftçinin çocuğuna burs, ailesine sağlık desteği veriyorsa, O bölgedeki güvensizlik duvarı kendiliğinden yıkılır.

2. Yerel Dinamiklere Uygunluk: Her bölgenin derdi farklıdır. Aydın’daki incir üreticisi ile Konya’daki buğday üreticisinin bürokrasiyle savaşı aynı değildir. Yerel kooperatifler, o toprağın ve o ürünün spesifik sorunlarını merkezi yönetimden çok daha hızlı çözer.

3. Zincirleme Etki: Başarılı bir kooperatif büyüdükçe kendi sanayisini kurar (süt fabrikası, paketleme tesisi vb.). Bu da köye sadece tarım değil, istihdam getirir. Gençlerin "şehirde asgari ücretle köle olacağıma, köyümdeki fabrikanın ortağı olurum" demesini sağlar.

Peki, Neden Her Yerde Kurulamıyor? : Bu başarılı örneklerin kopyalanamamasının önündeki en büyük engel, "Liderlik" ve "Liyakat" sorunudur. Başarılı örneklerin başında hep dürüst, vizyoner ve çiftçinin hakkını yedirmeyen bir "önder" figürü var. Bizim bu lider ruhlu üreticileri bulup, onları bürokrasinin boğucu çarklarından korumamız gerekiyor.

Netice itibarıyla: Dediğim gibi, bu örnekler çoğaldıkça aracıların "tekeli" kırılacak. Bir bölgede güçlü bir kooperatif varsa, aracı oraya girip çiftçiye fiyat dayatamaz. Çünkü bilir ki çiftçinin sığınacak bir kalesi var. Aslında her şey o ilk kıvılcıma bakıyor. Köylü bir kez birleşip kazandığını gördüğünde, bir daha kimse onu "hor" göremez, gıdayı da kimse "zor" bulamaz.

Bu yerel başarı hikâyelerini başlatacak olan o "lider ruhlu" insanlar köylerde hala var mı, yoksa o nesil de şehre mi kaçtı?

Ne acı ki şehre kaçtılar. Meselenin en can yakıcı noktası. Köyün en cevval, en okumuş, en vizyoner gençleri; toprakta bir gelecek göremedikleri için enerjilerini şehirlerin beton ormanlarında harcamaya gittiler.

"Kara lastiği" çıkaran genç, bir daha o tarlaya dönmek istemiyor çünkü şehirde aldığı asgari ücreti bile, tarladaki belirsizliğe ve "hor görülmeye" tercih ediyor. Bu durum sadece bir göç değil, aynı zamanda bir "akıl göçü". Ancak bu hazin tabloyu tersine çevirecek bir gerçek var ki, o da artık şehrin de o gençler için bir "kurtuluş" olmaktan çıkması:

Şehirdeki Geçim Çıkmazı: Yüksek kiralar ve hayat pahalılığı, şehre kaçan genci "modern kölelik" düzenine hapsediyor.

Dijital Tarım ve Teknoloji: Eğer o gençler köylerine dönerse, tarlaya kara lastikle değil; dronla, akıllı sulamayla ve dijital pazarlamayla girecekler. İşte o zaman kooperatifçiliği de gerçek bir "şirket" gibi yönetebilirler.

Dediğim gibi, o lider ruhlu nesil şehre kaçtı; ama şehir onları yorgun ve mutsuz bıraktıkça, bir kısmı toprağın kıymetini yeniden anlamaya başladı. Eğer devlet ve toplum olarak onlara; "Geri dön, kooperatifini kur, aracıya ezilme, ben arkandayım" mesajını samimiyetle verebilirsek, o kaçan akıl geri gelebilir. Aksi takdirde, sizin ilk başta söylediğiniz o acı söz gerçek olmaya devam edecek: Çiftçiyi hor görmeye devam eden şehirli, tabağındaki yemeği her geçen gün daha "zor" görecek.

Yani sorun sadece ekonomik değil, aynı zamanda bir memleket ve itibar meselesi.

Baki Selam ve Dua ile.

MUSTAFA GÖKTAŞ

Gazeteci / Yazar ve İktisatçı (Meslekte 43 yıl)

Çevre Ve Tüketici Haklarını Koruma Derneği (ÇETKODER) Genel Başkanı