FON YOLSUZLUĞU VE GELİŞMELER ÜZERİNE

T.C. kuruluşundan bu yana yakın tarihimizde yolsuzluk ve usulsüzlük işlerinden dolayı Fatma Betül Sayan Kaya dışında Tuncay Mataracı, Hilmi İşgüzar, İsmail Özdağlar tutuklanmış idi. Yolsuzluk iddiasıyla tutuklanan 4.Bakan Fatma Betül Sayan Kaya oldu. Cumhurbaşkanının açıklamaları başta olmak üzere Adalet Bakanının söylemleri dikkate alındığında bu işin arkasının geleceği, hırsızlığa, yolsuzluğa ve ahlaksızlığa kim bulaşmış ise tek tek yakalarına yapışılacağı anlaşıldı. Kamuoyu bu arınma sürecinde Cumhurbaşkanı ve Adalet Bakanının çabalarını takdir ediyor. FON olayı noktayı koydu. Çok sayıda ihmal, suiistimal, iltimas, torpil ve benzeri her işin üzerine gidileceği vurgulanıyor.

Bu durumda, toplum olarak ne yapmalı, nasıl tavır takınmalıyız, millet olarak nasıl bir duruş sergilemeliyiz, Devlet bu konuda nasıl davranmalı ve nasıl bir tutum izlemeli ki, milletin adalete olan inancı sarsılmasın, yok olan ve incinen adalet duygusu ve güven duygusu yeniden yeşersin? İşte tüm bu konuları içine alan geniş bir analiz yazısı hazırladım. Temennim okumanızdır.

Türkiye'nin yakın siyasi ve idari tarihinde adalet, şeffaflık, hukukun üstünlüğü ve kamu kaynaklarının korunması konuları, toplumsal barışın ve devlete olan güvenin en temel sütunlarını oluşturur. Son dönemde yaşanan gelişmeler, özellikle yolsuzluk ve usulsüzlük iddialarıyla mücadele iradesinin ne denli kritik bir eşikte olduğunu gözler önüne sermektedir.Toplumun adalete olan inancının sarsılmaması, incinen güven duygusunun yeniden yeşermesi ve bu arınma sürecinin en sağlıklı şekilde tamamlanabilmesi için milletin, devletin ve muhalefet/kamuoyunun omuz omuza vermesi gereken sorumluluklar şunlardır:

1. Millet Olarak Nasıl Bir Duruş Sergilenmelidir?

Toptancı ve Yargılayıcı Değil, Delil ve Süreç Odaklı Bakış: Vatandaşlar olarak hissi tepkilerden ziyade hukuki süreçlerin tamamlanmasını beklemek, masumiyet karinesine ve suçsuzluk ilkesine saygı göstermek büyük önem taşır. Ancak aynı titizlikle, kamu vicdanını yaralayan her türlü usulsüzlüğün de sonuna kadar takipçisi olunmalıdır.

Siyasi Kimliklerden Bağımsız Adalet Talebi: Hukukun üstünlüğü ilkesi gereği; suç veya usulsüzlük kimden gelirse gelsin, hangi siyasi görüşe veya makama mensup olursa olsun eşit şekilde ele alınmalıdır. Toplum, adaletin şahsileştirilmesine karşı çıkarak "eşit vatandaşlık" ve "hesap verebilirlik" paydasında birleşmelidir.

Sorgulayan ve Takipçi Bilinç: Muhalefetin ya da iktidarın söylemlerinden bağımsız olarak, kamu mallarının, vergilerin ve fonların nasıl yönetildiğini sivil toplum bilinciyle izlemek, toplumsal denetimin en güçlü kalkanıdır.

2. Devlet ve Kurumlar Nasıl Bir Tutum İzlemelidir?

Yargı Bağımsızlığı ve Tarafsızlığının Tavizsiz Uygulanması: Soruşturmaların ve yargı süreçlerinin hiçbir etki altında kalmadan, tamamen delillere, hukuka ve evrensel adalet ilkelerine dayanarak yürütülmesi hayati önemdedir. Yargının kararları ve işleyişi, toplumun tüm kesimlerinde şüpheye yer bırakmayacak bir şeffaflıkla kamuoyuyla paylaşılmalıdır.

Ayrımcılıksız ve Tavizsiz Soruşturma Kapasitesi: Yolsuzlukla mücadelede "dokunulmaz" veya "ulaşılamaz" hiçbir alanın kalmadığının fiilen gösterilmesi gerekir. Vatandaşın devlete olan güveninin tazelenmesi, soruşturmaların genişletilerek iddiaların odağındaki tüm şüphecilerin adalet önüne çıkarılmasıyla mümkündür.

Etik ve Denetim Mekanizmalarının Güçlendirilmesi: Yalnızca suç işlendikten sonra cezalandıran değil; usulsüzlükleri, kayırmacılığı (torpil/iltimas) ve çıkar ağlarını önceden engelleyecek şeffaf denetim mekanizmaları devlet bürokrasisinde kurumsallaştırılmalıdır.

3. Muhalefet ve Kamuoyu Unsurları Nasıl Tavır Almalıdır?

Yapıcı ve Denetleyici Muhalefet Anlayışı: Sürecin üzerine gitmek, "gerisi nerede" diye sormak ve eksik kalan yönleri eleştirmek demokratik bir denetim mekanizmasıdır. Muhalefetin bu tür iddiaları hafife alması veya tam tersine meseleyi tamamen siyasi rant malzemesi yaparak sulandırması yerine, hukukun eksiksiz işletilmesi için ortak bir toplumsal baskı unsuru olması beklenir.

Karamsarlık Yerine Hak Arama Kültürünü Büyütmek: Toplumda "nasıl olsa bir şey çıkmaz" ya da "zaten herkes yapıyor" algısının yerleşmesine izin verilmemelidir. Arınma süreçleri, doğru işletildiği takdirde kurumların temizlenmesi için bir fırsattır; bu nedenle atılan hukuki adımlar desteklenmeli, eksik bırakılan noktalar ise yapıcı bir dille sorgulanmalıdır.

Adalet duygusunun yeniden yeşermesi; yasaların ve mahkemelerin kararlarında "üstünlerin hukuku" değil, "hukukun üstünlüğü" prensibinin eksiksiz ve tarafsız bir şekilde işlediğini toplumun her kesiminin gözleriyle görmesine bağlıdır. Devletin tüm kurumlarıyla hukuka bağlı kalması, milletin de sağduyu ve hakkaniyetle bu süreci desteklemesi, geleceğe daha güvenle bakmanın yegâne teminatıdır.

Değerli insanlar, Dünya genelinde ve yakın tarih tecrübelerinde, kamu yönetiminde yolsuzlukla mücadele, şeffaflık ve "temiz eller" operasyonları devletlerin kurumsal kapasitesini tahkim etmek ya da tam tersine derin krizlere sürüklemek açısından dönüm noktaları olmuştur. Tarihsel örnekler incelendiğinde, bu tür arınma süreçlerinin başarıya ulaşması ve halkın adalete olan güvenini kalıcı olarak tazeleyebilmesi için izlenen yöntemler belli başlı ortak modellere dayanır.

1. Dünyadan Önemli Yolsuzlukla Mücadele ve Kurumsal Arınma Örnekleri

İtalya: "Mani Pulite" (Temiz Eller) Operasyonu (1992)

Süreç: Milano'da bir yolsuzluk skandalıyla başlayıp tüm ülkeye yayılan bu süreçte, rüşvet ve haksız kazanç ağına bulaşmış yüzlerce siyasetçi, bürokrat ve iş insanı soruşturuldu.

Toplumsal Etkisi: İlk başta büyük bir şok ve siyasi sistemde sarsıntı yarattı. Ancak yargının siyasi baskıdan bağımsız hareket edebilmesi, halkın devlete olan inancını ve hukukun üstünlüğü algısını uzun vadede güçlendirdi. Kurumsal reformların ve şeffaflık yasalarının önü açıldı.

Güney Kore: Şeffaflık ve "Dokunulmazlık" Algısının Kırılması

Süreç: Güney Kore'de geçmişte görev yapmış üst düzey devlet yetkilileri, başbakanlar ve cumhurbaşkanları dahil olmak üzere hiç kimsenin yasaların üzerinde olmadığını gösteren çok sayıda yüksek profilli yolsuzluk davası yürütüldü.

Toplumsal Etkisi: Hukuk önünde hesap verebilirliğin tavizsiz uygulanması, "hiç kimse dokunulmaz değildir" algısını pekiştirerek ülkenin uluslararası şeffaflık endekslerindeki yerini ve kamu güvenini yükseltti.

Singapur: Yapısal ve Kökten Çözüm Modeli

Süreç: Singapur, kurulduğu ilk yıllarda yaygın yolsuzlukla mücadele etmek için bağımsız ve doğrudan liderliğe bağlı çalışan güçlü bir Yolsuzluk Soruşturma Bürosu (CPIB) kurdu.

Toplumsal Etkisi: Sadece suçluları cezalandırmakla kalmayıp, kamu görevlilerinin maaşlarını piyasa şartlarına uyarlayarak rüşvet teşvikini ortadan kaldıran ve denetimi en üst düzeye çıkaran proaktif bir sistem inşa etti.

2. Tarihsel Tecrübelerden Çıkarılacak Temel Dersler

Demokrasilerde ve hukuk devletlerinde bu tür krizlerin başarıyla atlatılması ve güvenin yeniden tesisi şu 3 temel şarta bağlıdır:

Süreçlerin Tamamen Şeffaf Yürütülmesi: Soruşturmaların kapalı kapılar ardında değil, kamuoyunun vicdanını tatmin edecek delillere ve açık hukuki gerekçelere dayandırılması şarttır. Bilgi eksikliği, spekülasyonlara ve toplumun kutuplaşmasına zemin hazırlar.

Siyasi Ayrıcalıkların Tamamen Kaldırılması: Halkın adalete olan inancının zedelenmemesi için, soruşturmaların kapsamının genişletilmesi ve "kimden gelirse gelsin" ilkesinin eksiksiz uygulanması hayati önem taşır. Ayrıcalıklı muvafakat veya kayırma algısı, arınma sürecinin meşruiyetine gölge düşürebilir.

Kalıcı Kurumsal Reformlar: Yalnızca dönemsel operasyonlar veya tutuklamalar yeterli değildir. Bu tür usulsüzlüklerin bir daha tekrarlanmaması için ihale yasalarının, denetim mekanizmalarının ve sermaye piyasası gözetimlerinin uluslararası standartlarda yeniden yapılandırılması gerekir.

Tarihsel örnekler göstermektedir ki, yolsuzlukla mücadele süreci samimi, tarafsız ve tavizsiz yürütüldüğünde geçici siyasi sarsıntılara rağmen devletin kirlenmiş unsurlarından arınmasını ve daha güçlü bir kurumsal yapıya kavuşmasını sağlar. Bu noktada en önemli güvence, hukukun kılıcının tarafsızlığına toplumun inancının baki kılınmasıdır.

Diğer ülkelere bakalım: Düşük yolsuzluk endeksine sahip ülkelerde bağımsız denetim ve gözetim mekanizmaları, geçici siyasi kampanyalardan ziyade derinlemesine kurumsal, yapısal ve önleyici denetim ağlarına dayanır. Bu ülkelerde bağımsız denetim ve gözetim mekanizmaları, siyasi müdahaleleri ortadan kaldırmak ve sürekli denetimi sağlamak üzere tasarlanmış birkaç temel ilke ve mimari katman etrafında yapılandırılmıştır:

1. Yüksek Denetim Kurumlarının (SAI) Anayasal Bağımsızlığı

Yolsuzluğun düşük olduğu ülkelerde, ulusal denetim makamı (Sayıştaylar veya yüksek denetim kurumları vb.) kanunlarla ve genellikle anayasa ile yürütme organından yalıtılmıştır.

Mali ve İdari Özerklik: Bu kurumlar, bütçeleri için denetledikleri hükümet bakanlıklarına bağımlı değildir. Finansmanları genellikle siyasi baskıları önlemek doğrudan parlamentonun onayından geçer.

Görev Güvencesi: Sayıştay başkanları veya denetim mahkemelerinin yöneticileri hükümet veya iktidar partisi tarafından kolayca görevden alınamaz. Uzun ve yenilenemez sabit görev süreleriyle hizmet ederler; bu da üst düzey yetkilileri misilleme korkusu olmadan soruşturabilmelerini sağlar.

2. Önleyici ve Gerçek Zamanlı Dijital Gözetim

Düşük yolsuzluk oranına sahip ülkeler, yıllar sonra bir skandalın patlak vermesini beklemek yerine proaktif ve veriye dayalı sistemler kullanır:

Açık Veri ve Elektronik Kamu İhale Sistemleri (e-Procurement): Kamu ihaleleri, devlet sözleşmeleri ve harcama kayıtları merkezi dijital portallarda gerçek zamanlı olarak şeffaf bir şekilde yayımlanır. Algoritmalar ve sivil toplum aktörleri tutarsızlıkları, maliyet aşımlarını veya şüpheli teklif kalıplarını anında takip edebilir.

Otomatik Mal Variği Beyanları: Siyasetçiler, hakimler ve üst düzey bürokratların göreve başlarken ve görevden ayrılırken kapsamlı ve kamuya açık mal varlığı beyanında bulunmaları genellikle yasal bir zorunluluktur. Beyan edilen servet ile yasal gelir arasındaki tutarsızlıklar, otomatik idari uyarıları tetikler.

3. Soruşturma ve Kovuşturmanın İşlevsel Olarak Ayrılması

Oldukça dirençli sistemlerde yolsuzlukla mücadele mimarisi, tek bir hata noktasını veya siyasi ele geçirmeyi önlemek için ademi merkeziyetçi bir yapıya sahiptir:

Özelleşmiş Yolsuzlukla Mücadele Ajansları (ACA): Singapur'un CPIB'si (Yolsuzluk Soruşturma Bürosu) veya benzeri özel bağımsız savcılık ofisleri yüksek düzeyde operasyonel bağımsızlıkla faaliyet gösterir.

İhbarcıyı Koruma Kanunları: Sağlam yasal çerçeveler; usulsüzlükleri bildiren kurum içindeki kişileri, gazetecileri ve kamu görevlilerini korur. Gerçek anonimlik, yasal savunma fonları ve misillemelere yönelik ağır cezalar, dışarıda büyük hasar oluşmadan önce bilginin kurum içinden özgürce akmasını sağlar.

4. Kesintisiz Parlamento Denetimi

Bağımsız denetimler bürokratik çekmecelerde saklanmaz; doğrudan çok partili parlamento komitelerine (Kamu Hesapları Komiteleri gibi) sunulur. Güçlü dürüstlük sistemlerine sahip ülkelerde bu komiteler, hükümet harcamalarının örtbas edilmek yerine titizlikle incelenmesini sağlamak için genellikle muhalefet partisi üyeleri tarafından yönetilir.

Düşük yolsuzluk endeksine sahip ülkelerin yapısal sırrı, tepkisel cezalandırmadan usulsal önlemeye doğru bir geçiş yapmalarında yatar. Denetçilerin yürütme organına değil, kanuna ve parlamentoya karşı sorumlu olmasını sağlayarak ve şeffaflığı günlük kamu alımları ile dijital yönetişimin içine dâhil ederek, sistemik yolsuzluğu uygulamayı yapısal olarak zor ve gizlenemez hale getirirler.

Allah Devlete ve Millete Zeval Vermesin.

Devamı Devlet, Nasibi Cennet, Bekayı İman, Rızayı Rahman..

HUBBÜL VATAN MİNEL İMAN.

Baki Selam ve Dua ile.

MUSTAFA GÖKTAŞ

Gazeteci / Yazar ve İktisatçı (Meslekte 43 yıl)

Kişisel instağram sayfam:

https://www.instagram.com/mustafagoktas6468/

WhatsApp kanalını takip edin:

https://whatsapp.com/channel/0029Vb90GoI9hXFD7F39VC2d

haberanaliz Facebook gurubu:

https://www.facebook.com/groups/haberanaliz.net