Kent Hafızasında Bir Akdeniz Kasabası: Erdemli

Şehirler yalnızca fiziksel mekânlardan oluşmaz; onları anlamlı kılan, kuşaklar boyunca biriken müşterek hafızadır. Mimari dokular, sokaklar, meydanlar ve doğal çevre kadar, bireylerin yaşanmışlıkları da kentsel kimliğin ayrılmaz parçalarını oluşturur. Bu nedenle bir şehri anlamak, yalnızca onun coğrafyasını veya tarihini incelemek değil; aynı zamanda o şehirde yaşanmış hayatları, gündelik pratikleri ve kolektif hafızayı da okumaktır.

Bazı şehirler insanın hayatından uzaklaşır; fakat insanın hafızasından hiçbir zaman silinmez. Aradan yıllar geçer, şehirlerin fiziki dokusu değişir, nüfus artar, yollar genişler, yapılar dönüşür. Buna rağmen çocukluğun ve ilk gençliğin geçtiği şehir, belleğin derin katmanlarında canlılığını korur. Çünkü insan, yaşadığı mekânlarla yalnızca fiziksel değil, duygusal ve kültürel bağlar da kurar.

Benim hafızamda yaşamaya devam eden şehirlerden biri Erdemli'dir.

Bugün geriye dönüp baktığımda, hafızamda kalan Erdemli'nin yalnızca bir ilçe merkezi olmadığını görüyorum. O, Akdeniz kıyıları ile Toros Dağları arasında şekillenmiş kendine özgü bir kültür coğrafyasıdır. Deniz ile dağ arasında kurduğu denge, onu yalnızca coğrafi açıdan değil, kültürel bakımdan da bir geçiş sahası hâline getirmiştir. Akdeniz'in açık ufku ile Torosların yüzyıllar boyunca şekillendirdiği Yörük yaşam kültürü, Erdemli'nin toplumsal karakterini belirleyen temel unsurlardır.

Bu nedenle Erdemli'yi anlatmak, yalnızca bir kasabayı anlatmak değildir; aynı zamanda belirli bir iklimi, bir yaşam biçimini ve bir zaman dilimini anlatmaktır.

Çocukluk Hafızası ve Kent Kimliği

Çocukluk ve ilk gençlik yıllarımda Erdemli henüz bugünkü yoğun yapılaşmaya ulaşmamıştı. Kent, toprağa yakın yaşayan bir yerleşimdi. Evler yüksek apartmanlardan ziyade bahçelerle bütünleşiyor; insanlar birbirlerini tanıyor; mahalle kültürü günlük hayatın doğal bir parçası olarak varlığını sürdürüyordu.

Sabahları okula giderken yürüdüğüm yollar bugün zihnimde adeta alternatif bir kent haritası olarak yaşamaktadır. Yol kenarlarını süsleyen limon ve portakal ağaçları, domates seraları, sabah çiyiyle ıslanmış toprak ve Akdeniz'e özgü bitki örtüsü, o yıllarda sıradan görünen fakat bugün kentsel hafızanın temel bileşenleri olarak anlam kazanan ayrıntılardır.

Kent tarihi üzerine yıllarca yaptığım çalışmalar bana şunu göstermiştir: Bir şehrin gerçek ruhu, büyük meydanlarında veya anıtsal yapılarında değil; gündelik hayatın sıradan görünen ayrıntılarında saklıdır. Okul yolundaki bir çocuk, mahalle bakkalı, sabah açılan dükkânlar ya da bahçelerden yükselen kokular, kent kimliğinin en kalıcı unsurlarını oluşturur.

Toroslar ve Kültürel Karakter

Erdemli'nin toplumsal karakterini belirleyen en önemli unsurlardan biri Toros Dağları'dır.

Toroslar yalnızca bir dağ silsilesi değildir; aynı zamanda bu coğrafyada yaşayan insanların dünya görüşünü biçimlendiren kültürel bir hafızadır. Yüzyıllar boyunca yaylak ve kışlak arasında sürdürülen Yörük yaşamı, yalnızca ekonomik faaliyetleri değil; dayanışma anlayışını, ahlakı ve toplumsal ilişkileri de şekillendirmiştir.

Yörükler arasında duyduğum şu söz, bu kültürel anlayışın özlü bir ifadesidir:

"Dağ adamı eğmez, adam da dağı utandırmaz."

Bu ifade, doğaya hükmetmek yerine onunla uyum içinde yaşama düşüncesini yansıtmaktadır. Nitekim Toros kültüründe tabiat, karşı konulacak bir güç değil; birlikte yaşanacak bir varlık olarak görülür.

Karacaoğlan'ın dizelerinde yankılanan Toros imgesi de aynı kültürel zeminden beslenmektedir:

"Toros dağından aşan yollar görünür,
Yolların ucunda eller görünür."

Buradaki yol yalnızca coğrafi bir geçişi değil, kültürel sürekliliği ve zamanın katmanlarını da simgelemektedir.

Mekânın Kokusu ve Bellek

Kent hafızasının önemli bileşenlerinden biri de kokudur.

Her şehrin kendine özgü bir kokusal hafızası vardır. İstanbul çoğu zaman erguvanla, Bursa ıhlamurla, Konya yağmur sonrası toprak kokusuyla hatırlanır.

Erdemli ise limon çiçeklerinin rayihasıyla hafızada yer eder.

İlkbahar aylarında bütün ilçe görünmez bir limon çiçeği kokusunun içine bürünürdü. Aynı koku okul bahçesinde de hissedilir, çarşıdaki dükkânların önünde de.

Bugün herhangi bir yerde limon çiçeği kokusuyla karşılaştığımda çocukluğumun Erdemli'si zihnimde yeniden canlanmaktadır. Çünkü insan bazı şehirleri gözleriyle değil, kokularıyla hatırlar.

Yıllarca arşivlerde çalışırken eski belgelerin kendine özgü kokusunu da tanıdım. Sararmış kâğıtların, mürekkebin ve zamanın oluşturduğu o kendine has atmosfer ile limon çiçeklerinin kokusu zihnimde beklenmedik biçimde birleşti.

Birisi çocukluğumun hafızasını, diğeri tarihin hafızasını temsil ediyordu.

Belki de şehir tarihçiliği, kaybolmuş kokuların ve unutulmaya yüz tutmuş gündelik hayatın izlerini sürme çabasıdır.

Gündelik Hayatın Kent Hafızasındaki Yeri

Erdemli çarşısı o yıllarda kasabanın toplumsal merkezini oluşturuyordu. Sabahları dükkânlar açılır, limon yüklü traktörler meydana girer, esnaf birbirini selamlar, çay ocaklarından yükselen buhar TRT radyosunun sesiyle birleşirdi.

Bugün geriye dönüp bakıldığında bu ayrıntılar, sıradan günlük görüntüler olmaktan çıkar; dönemin sosyal dokusunu yansıtan tarihsel veriler hâline gelir.

Kentler yalnızca mimari yapılardan değil, ortak seslerden de oluşur.

Esnafın seslenişi...

Çocukların kahkahası...

Seyyar satıcıların çağrıları...

Camilerden yükselen ezan...

Bunların her biri kentin akustik hafızasını meydana getirir.

Modern kentleşme sürecinde ise bu insan seslerinin yerini büyük ölçüde motorlar ve makineler almıştır. Kent yaşamındaki en önemli dönüşümlerden biri de belki budur.

Yörük kültüründe söylenen şu söz bu gerçeği ifade eder:

"İnsan göçer, ses kalır."

Gerçekten de çocukluğumdan hatırladığım birçok insan bugün hayatta değildir. Ancak onların sesleri hafızamın sokaklarında yaşamaya devam etmektedir.

Değişen Kent ve Süreklilik

1980'li yılların sonlarından itibaren Erdemli de Türkiye'deki kentleşme sürecinin etkilerini yaşamaya başladı. Deniz kıyısında yazlık siteler yükseldi; turizm ve mevsimlik nüfus artışı gündelik hayatı dönüştürdü; tüketim alışkanlıkları değişti.

Ancak bütün bu değişime rağmen Erdemli'nin toplumsal dokusunda uzun süre varlığını koruyan bazı unsurlar vardı.

Mahalle dayanışması...

Komşuluk ilişkileri...

Esnafın güvene dayalı ticareti...

Hiçbir öğrencinin aç bırakılmaması...

Yörük kültürünün taşıdığı paylaşma anlayışı...

Bugün bunların her biri şehir tarihi açısından en az resmi belgeler kadar kıymetli kültürel miras unsurlarıdır. Çünkü kentleri ayakta tutan yalnızca fiziki yapılar değil; insanlar arasındaki görünmez sosyal bağlardır.

Sonuç: Şehir, Hatırlamanın Mekânıdır

Karacaoğlan'ın şu dizeleri, yalnızca insan hayatını değil, şehirlerin kaderini de düşündürmektedir:

"Üç derdim var birbirinden seçilmez;
Bir ayrılık, bir yoksulluk, bir ölüm."

Şehirler de zamanla değişir; yoksullaşabilir, kimlik kaybına uğrayabilir ve hatta kendi hafızasını yitirebilir. Bir kentin ölümü yalnızca yapı stokunun yok olması değildir. Asıl kayıp, sesini, kokusunu ve kendine özgü toplumsal karakterini unutmasıdır.

Bugün Erdemli sokaklarında yürürken geçmişi aramıyorum. Çünkü geçmiş geri dönmez. Aradığım şey, geçmişten bugüne ulaşan kültürel sürekliliktir.

Bir limon ağacının gölgesinde oturan yaşlı bir insan...

Eski bir dükkânın kepengi...

Çay ocağında sürdürülen sohbet...

Bir çocuğun kahkahası...

Bütün bunlar, şehrin yaşayan hafızasının hâlâ var olduğunu göstermektedir.

Şehir, yalnızca taş ve beton yığınlarından oluşan fiziksel bir mekân değildir. O, insanın zamanla kurduğu ilişkinin somutlaşmış hâlidir.

Ahmet Hamdi Tanpınar'ın ifadesiyle insan, yaşadığı zamanların toplamıdır.

Buna şu cümleyi eklemek mümkündür:

İnsan, aynı zamanda yaşadığı şehirlerin toplamıdır.

Bugün İstanbul'un kalabalığında yürürken bazen Erdemli'nin eski çarşısı gelir aklıma. Babıâli yokuşlarında dolaşırken limon çiçeklerinin rayihasını duyacakmışım gibi olur. Arşivlerde eski belgeleri incelerken okul yolundaki toprak patikalar yeniden belirir zihnimde.

İşte o zaman anlarım ki şehirler bizden ayrılmaz.

Onları ömrümüz boyunca içimizde taşırız.

Çocukluğumuzun şehirleri, ruhumuzun en sağlam hafıza mekânlarıdır. Kim olduğumuzu, nereden geldiğimizi ve hangi kültürel iklim içinde biçimlendiğimizi sessizce hatırlatırlar.

Benim hafızamda Erdemli, Torosların gölgesinde, Akdeniz'in ışığında, limon çiçeklerinin rayihası içinde; bir Yörük duasının sadeliği ve Karacaoğlan türkülerinin hüznüyle yaşamaya devam etmektedir.

Sessizce…