haberanaliz
Hilmi DULKADİR

Hilmi DULKADİR

Mail: hilmidulkadir@gmail.com

Sürdürülebilir Atık Yönetimi

Gelişen teknoloji ve sanayileşme, insan yaşamı üzerinde kolaylaştırıcı ve konfor artırıcı etkiler yaratırken, beraberinde ekolojik dengeyi sarsan pek çok çevre sorununu da beraberinde getirmiştir.

Bu sorunların en başında, insan ve çevre sağlığını doğrudan tehdit eden, sürdürülebilir yaşamı çıkmaza sokan katı atık yönetimi gelmektedir. Uygun olmayan atık yönetimi doğaya zarar vermekle kalmamakta, aynı zamanda küresel iklim değişikliğinin yıkıcı etkilerini tırmandırmakta ve ülkeleri bu krizle mücadele etmek için çok daha büyük yatırımlar yapmaya zorlamaktadır (Usta, 2023).

Öte yandan, kentlerin nüfus artışına paralel olarak tükettiği ve atmosfere saldığı sera gazları, günümüz yerleşmelerini iklim değişikliğinin hem faili hem de mağduru haline getirmektedir (Zengin ve Yamçılı, 2023). Bu kısır döngüyü kırmanın en temel yolu ise atık üretimini kaynağında önlemek, akıllı atık yönetimi stratejilerini benimsemek ve organik maddeleri doğaya yeniden kazandırmaktır (Gürcan ve Açıksöz, 2023).

Mutfaklarda gıda israfının önlenmesi ve sürdürülebilir gastronomi ilkelerinin hayata geçirilmesi bu noktada kritik bir adımdır. Evlerde, kurumlarda ve yiyecek-içecek işletmelerinde atıkların tamamen ortadan kaldırılması mümkün olmasa da porsiyon kontrolleri ve artan gıdaların değerlendirilmesi gibi pratik önlemler israfı önemli ölçüde azaltabilmektedir (Akbaba, 2025). Bununla birlikte, ürün hazırlık süreçlerinde veya tabaklarda oluşan bazı organik maddelerin doğrudan tekrar kullanılabilmesi her zaman mümkün olmamaktadır; işte bu aşamada devreye giren kompostlaştırma yöntemi, organik atıkları geri dönüştürmenin ve toprağı zenginleştirmenin en sürdürülebilir yolunu sunmaktadır (Usta, 2023) ve (Akbaba, 2025)

Kontrollü şartlar altında humus veya benzer nitelikteki bir ürüne dönüştürme süreci olan kompostlaştırma, bitkisel ve hayvansal gıda artıklarının doğaya zarar veren çürümeler yerine faydalı birer bileşene dönüşmesini sağlamaktadır (Usta, 2023). Özellikle yerel yönetimlerin “iyi belediyecilik” yaklaşımıyla ele aldığı entegre atık yönetim projeleri ve kompost üretiminin maliyet analizleri, evsel atık miktarında ciddi düşüşler sağlanabileceğini açıkça ortaya koymaktadır (Ciğerlioğlu, 2026).

Türkiye’de sıfır atık yönetimi genellikle organik atıklar ve ambalaj atıkları üzerinden tartışılsa da kentsel dönüşüm gibi devasa kütlesel atık oluşturan alanların da bu denkleme dahil edilmesi kaçınılmaz bir zorunluluktur (Güllü, 2022).

Bu evrensel ve ulusal çemberi Akdeniz’in en stratejik kıyı kentlerinden biri olan Mersin özelinde ele aldığımızda, tablonun ne denli aciliyet arz ettiği daha net anlaşılmaktadır. Akdeniz kıyısında konumlanan Mersin, tipik bir kıyı kent özelliği göstermekte olup; iklim değişikliğinden kaynaklı kasırgalar, fırtına ve ani yağışlar, sıcak hava dalgaları, deniz seviyesinin yükselmesi, taşkınlar, kıyı erozyonu, su kaynaklarının azalması ve biyolojik çeşitlilik kayıpları gibi tehlikelerle yüz yüzedir Son yıllarda kentin maruz kaldığı yoğun göç dalgaları, komşu ülkelerde yaşanan karışıklıklar ve özellikle 6 Şubat 2023 tarihinde Kahramanmaraş merkezli meydana gelerek 11 ili etkileyen büyük deprem felaketi, Mersin’in demografik ve altyapı dengelerini kökten değiştirmiştir (Zengin ve Yamçılı, 2023).

Bölgeye yakınlığı nedeniyle Doğu ve Güneydoğu Anadolu’dan gelenlerin ikincil konutlarına yerleşmesi, ayrıca Adana ve Hatay gibi çevre illerden gelen yoğun nüfus hareketleri, kentin nüfusunu hızla artırmıştır. Artan nüfus; altyapı yetersizliği, konut ve gıda sıkıntısı, yoğun trafik ve sosyal uyum problemleri gibi kronik sorunları beraberinde getirirken, kenti oluşturan sistemlerin kapasitesini zorlamaktadır. Kıyı kentlerin iklim dirençliliğini sosyal, ekonomik, çevresel ve yönetimsel boyutlarda sağlayabilmesi için uluslararası başarılı örneklerden ders çıkarılması ve kente özgü yerel modellerin vakit kaybedilmeksizin uygulanması şarttır (Zengin ve Yamçılı, 2023).

Bu kapsamda yerel yönetimlerin stratejik planları büyük bir önem taşımaktadır. Yapılan akademik incelemelere göre, Mersin Büyükşehir Belediyesi tarafından atık yönetimine ilişkin 2 ana hedef altında toplam 15 performans göstergesi belirlenmiştir (Ayaz ve Yavaş, 2021). Bu hedeflerden 2015 yılında 5, 2016 yılında 7 ve 2017 yılında 2 tanesi gerçekleştirilebilmiştir. Yalnızca 2015 yılında bir adet gerekçe belirtilmeyen hedef sapması mevcutken; 2016 yılında 1, 2017 yılında 11, 2018 ve 2019 yıllarında ise 10’ar adet performans hedefine ilişkin verilere ulaşılamamıştır.

Mersin Büyükşehir Belediyesinin belirlediği hedeflerin 8’inin atıkların toplanması ve nakline, 5 tanesinin ise depolanmasına ilişkin olduğu tespit edilmiştir. Sürdürülebilir atık yönetiminin temel aşamalarından olan atık üretiminin önlenmesine ilişkin 1, geri dönüşümüne ilişkin 2, enerji üretilmesine ilişkin 1 ve çevreye duyarlı bertaraf edilmesine ilişkin 1 kodlama tespit edilmiş olup, bunların tamamının aynı hedefte birleştiği görülmüştür. Ancak Mersin Büyükşehir Belediyesince kurulması planlanan entegre atık tesisinde, sürdürülebilir atık yönetiminin tüm aşamalarının gerçekleştirilmesi öngörülmüş olmasına rağmen, bu atık tesisinin kurulmasına ilişkin hedefe ulaşılamamıştır (Ayaz ve Yavaş, 2021, s. 49). Doğayla uyumlu, atığı hammaddeye dönüştüren ve yerel dinamikleri harekete geçiren pratiklerin hayata geçirilmesi, bu eksikliklerin giderilmesinde en büyük kılavuz olacaktır.

*

(Haftaya bugün yayınlanacak yazımızda, İÇEV – İçel El Sanatları ve Eğitim Vakfı’nın hayata geçirdiği "Atıktan Çiçeğe" adlı projenin somut uygulama sonuçlarına ve saha görsellerine yer vereceğiz.)

•

Kaynakça

Akbaba, Ö. E. (2025). İklim Değişikliğine Kültürel Adaptasyon Bağlamında Sürdürülebilir Gastronomi. (Yük.Lis.Tezi). https://acikerisim.kapadokya.edu.tr/server/api/core/bitstreams/424316c2-c481-4e2d-a8da-221eeb339578/content adresinden alındı

Ayaz, Ç. E., & Yavaş, H. (2021). Büyükşehir belediyelerinde stratejik atık yönetimi: stratejik hedefler ve uygulama sonuçları. Journal of Awareness, 6(1), s. 39-57. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1630518 adresinden alındı

Ciğerlioğlu, A. (2026). Yerel yönetimlerde sıfır atıkla ilgili iyi uygulama örneklerinin incelenmesi ve Bursa Mustafakemalpaşa İlçe Belediyesi için iyileştirme önerilerinin değerlendirilmesi. Yük.Lis.Tezi. https://acikerisim.uludag.edu.tr/server/api/core/bitstreams/d5c71 adresinden alındı

Güllü, G. (2022, Ağustos 15). Kentsel dönüşümde sıfır atık yönetimi 4(2), 112-120. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2487818. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 4(2), s. 112-120. https://doi.org/https://doi.org/10.47769/izufbed.1131056

Gürcan, C., & Açıksöz, S. (2023). Akıllı atık yönetimi ve örnek uygulamalar. Kent Akademisi, 16(1), s. 577-594. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1582466 adresinden alındı

Usta, A. N. (2023). Sürdürülebilir atık yönetimi kapsamında organik atıkların solucan ile kompostlaştırılması: İTÜ Ayazağa kampüsü örneği. İstanbul Teknik Üniversitesi (Yük.Lis. Tezi). https://polen.itu.edu.tr/server/api/core/bitstreams/0c31534a-5d9e-42bf-831b-fd221f109975/content adresinden alındı

Zengin, N., & Yamçılı, R. (2023). İklim Değişikliği Etkisinde Kıyı Kentlerin Sürdürülebilirliğinde Mersin Örneği. Doğal Afetler ve Çevre Dergisi, 9(2), s. 295-310. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3098212 adresinden alındı