GAZETECİ YAZAR MUSTAFA GÖKTAŞ YAZDI: KENT LOKANTALARI İSTİSMARI SON BULMALI!

Belediyeler tarafından açılan KENT LOKANTALARI, dar gelirli vatandaşların ucuz ve sağlıklı yemeğe ulaşmasını sağlayan önemli bir sosyal hizmettir. Halkın bütçesini korurken, küçük esnaf için rekabet ve kamu bütçesi açısından bazı tartışmaları da beraberinde getirmektedir.

Faydaları: Dar gelirli kişilerin, öğrencilerin ve emeklilerin ucuz ve dengeli beslenmesini sağlar. Sosyal belediyecilik anlayışını güçlendirir ve halkın gıda enflasyonundan en az şekilde etkilenmesine yardımcı olur. Hijyenik ve güvenilir gıdayı uygun fiyata sunar. Büyük şehirlerdeki yoğun yaşam temposunda ekonomik bir alternatif sunar.

Zararları ve Eleştiriler:  Düşük fiyatlar nedeniyle çevredeki küçük esnaf ve ticari lokantalarla haksız rekabet yarattığı gerçektir. Esnafın müşteri kaybetmesine, kazancının düşmesine ve hatta kapanma riski yaşamasına yol açmaktadır. Gerçekten ihtiyaç sahiplerinin yanı sıra, ekonomik durumu yerinde olan kişilerin de bu hizmetten yararlanması ahlaki ve vicdani değildir. Ayrıca Belediyeler üzerinde sürekli bir finansal maliyet ve sübvansiyon yükü oluşturmaktadır.

Kimse bu işe olumsuz bakmıyor. Şahsen bende bu hizmete olumsuz bakmıyorum. Lakin İşin birde ekonomik boyutu var. Belediye başkanları bu yemekleri kendi ceplerinden vermiyorlar, senin benim vergimle dolan devlet kasasından yani beytülmaldan yaptığı ihaleler ile gerçekleştiriyorlar. Para bizden kamudan çıkıyor. Öyle ise kamunun parasıyla yapılan bir hizmette adalet sağlanması hakkaniyet sağlanması gerek. Bu lokantalardan zenginde, fakirde yiyip içiyor. Amaç yoksul halk ve dar gelirli vatandaşla emekli ve öğrenciye yardımcı olmaksa bir düzenleme lazım. Denetleme lazım. Adamın işyerinde 10 kişi çalışıyor. Yemeği kendi yapsa 7 bin lirası gidecek. Gönderiyor buraya işçisini kişi başına yöresine göre farklı ama ortalama 80 liradan 800 lira ile işin içinden çıkıyor… Peki, esnaf ne olacak? İşin sosyal boyutu iyi ele alınmalıdır.

Kamu kaynaklarının adil kullanımı ve esnafın korunması için de devletin ilgili kurum ve kuruluşlarının denetimi arttırması, bir takım tedbirler alması elzemdir.

Sosyal belediyecilik kapsamında hayata geçirilen Kent Lokantaları, dar gelirli vatandaşlarımız, emeklilerimiz ve öğrencilerimiz için çok kıymetli bir destek mekanizmasıdır. Ancak bu hizmet doğrudan kamu bütçesi (beytülmal) ile finanse edildiği için, harcanan her kuruşta tüyü bitmemiş yetimin hakkı ve tüm halkın vergisi bulunmaktadır. Mevcut serbest giriş düzeni, amacın dışına taşan ve adalet duygusunu zedeleyen bazı sonuçlar doğurmaktadır:

Hedef Kitle Karmaşası: Ekonomik durumu yerinde olan kişilerin veya maliyet düşürmek isteyen ticari işletmelerin çalışanlarını topluca buralara yönlendirmesi, gerçek ihtiyaç sahiplerinin hakkını gasp etmektedir.

Haksız Rekabet: Vergisi, kirası ve personel maliyetiyle ayakta kalmaya çalışan mahalle esnafı, kamunun sübvanse ettiği bu fiyatlarla rekabet edemeyerek yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalmaktadır.

Çözüm ve Düzenleme Önerilerim:

Dijital Kimlik / Kart Sistemi: Lokantalardan faydalanma hakkı; öğrenci belgesi, emekli kimliği veya e-Devlet üzerinden alınacak gelir durum belgesi (muhtaçlık/dar gelir belgesi) şartına bağlanmalıdır.

Kişi Başı ve Ticari Kota: Bir kişinin veya aynı işletmeye bağlı çalışanların toplu ve sınırsız şekilde hizmeti suistimal etmesi engellenmelidir.

Esnaf Koruma Saati: Esnafın en çok iş yaptığı öğle saatleri dikkate alınarak, Kent Lokantalarının çalışma saatleri veya porsiyon kapasiteleri esnafı ezmeyecek şekilde sınırlandırılmalıdır.

Kamu kaynaklarıyla yapılan bu değerli hizmetin amacına ulaşması, hakkaniyet, adalet ve esnaf hakkının korunması için yukarıdaki denetim mekanizmalarının acilen devreye alınması gerekir.

Bu işin toplumsal algı, esnaf hakları ve hukuki/mevzuat boyutu ile ayrıca düşünmek lazım.

Kent Lokantalarında kamu kaynaklarının (beytülmal) adil dağıtımı, sosyal adaletin tesisi ve yerel esnafın ticari haklarının korunması için denetim mekanizmalarının kurulması şarttır.

Toplumsal Algı ve Sosyal Adalet Boyutu: "Beytülmal" Bilinci

Sosyal belediyecilik projeleri, toplumun refahını artırmayı hedeflerken adalet duygusunu zedelememelidir. Kent Lokantalarında sunulan sübvanse edilmiş yemeklerin finansmanı, başkanların kişisel bütçelerinden değil, tüm halkın vergilerinden oluşan kamu bütçesinden (beytülmal) karşılanmaktadır.

Sınıf Karışıklığı: Gelir düzeyi yüksek kişilerin veya maliyetini düşürmek isteyen büyük işletmelerin bu lokantaları kullanması, sosyal yardımın doğasına aykırıdır.

Toplumsal Vicdan: Muhtaç vatandaş, öğrenci ve emekli kuyrukta beklerken, durumu iyi olanların bu hakka ortak olması toplumdaki adalet ve hakkaniyet inancını zedelemektedir. Kamu eliyle yapılan yardım, yalnızca muhtaç olanı kapsamalıdır.

Ekonomik Boyut ve Esnaf Hakları: Haksız Rekabetin Önlenmesi

Anayasa’nın 173. maddesi devlete esnaf ve sanatkârı koruyucu tedbirleri alma görevi yükler. Kamu gücü ve bütçesiyle işletilen Kent Lokantaları, kontrolsüz bir şekilde büyüdüğünde yerel ekonominin direği olan küçük esnafı yok etme noktasına getirmektedir.

İşletmelerin Suiistimali: Bazı ticari işletmeler, kendi personeline yemek sağlamak yerine işçilerini topluca Kent Lokantalarına yönlendirerek kendi maliyetlerini kamunun sırtına yüklemektedir. Bu durum, kamu bütçesinin şahsi ticari kârlar için araç yapılması demektir.

Fiyat Eşitsizliği: Vergisi, kirası, stopajı ve faturalarıyla boğuşan mahalle lokantası, kamunun zararına satış yaptığı bu fiyatlarla rekabet edemez. Esnafın batması, istihdamın düşmesi ve yerel ekonominin zarar görmesi anlamına gelir.

Mevzuat ve Hukuki Boyut: Kamu Kaynaklarının Doğru Kullanımı

5393 Sayılı Belediye Kanunu’nun 14. maddesi, belediye hizmetlerinin "sosyal yardım" amacıyla yapılabileceğini öngörür. Ancak bu hizmetlerin "ticari bir faaliyete" dönüşmesi ve piyasa dengelerini bozması hukuki sınırların aşılması riskini doğurur. Kamu kaynağı kullanılarak yapılan ihaleler ve harcamalar, mutlak surette "nokta atışı" ihtiyaç sahiplerine ulaşmalıdır. Herkese açık ve sınırsız bir satış politikası, "kamu yararı" ilkesine aykırılık teşkil eder.

Eylem Planı ve Somut Düzenleme Önerilerim:  Bu doğrultuda, projenin asıl amacına hizmet etmesi için acilen şu yasal ve idari düzenlemelerin hayata geçirilmesi gerekir:

Hedef Kitleye Özel Kart Sistemi: Kent Lokantalarından faydalanma şartı; e-Devlet entegrasyonu ile askıda gelir tespiti yapılmış dar gelirlilere, öğrencilere ve emeklilere verilecek özel bir "Sosyal Kent Kart" kullanımına bağlanmalıdır. Kartı olmayan veya gelir sınırı aşan kişilere hizmet verilmemelidir.

Kurumsal / Toplu Alım Engeli: Aynı şirkete veya iş yerine bağlı çalışanların toplu olarak bu alanları yemekhane gibi kullanması biyometrik kontrol veya günlük kişi başı 1 porsiyon sınırı ile engellenmelidir. Şirketlerin bu suiistimaline cezai yaptırım getirilmelidir.

Piyasa ve Esnaf Kotası: Kent Lokantalarının günlük çıkaracağı menü ve porsiyon sayısı, çevredeki esnafın ticaretini tamamen bitirmeyecek şekilde semt bazlı kotalara bağlanmalıdır. Yemek dağıtım saatleri, esnafın en yoğun olduğu öğle saatlerini baltalamayacak şekilde revize edilebilir.

Özetleyecek olursam, devletin ve kamunun parasıyla yapılan her hizmette hak, hukuk ve adalet esastır. Kent Lokantalarının popülist bir yaklaşımla değil, gerçek bir sosyal dayanışma bilinciyle ve esnafı ezmeden işletilmesi için yukarıdaki denetim tedbirlerinin acilen yönetmeliklere eklenmesi gerekir.

Kamu hakkını gözeten, esnafını düşünen ve toplumsal adalete kafa yoran bir kişi olarak, bunları yazmak benim görevim. Gerisi devletimin güzel idarecilerinin işi. Her ilde VALİ var. Her ilin valisinin bu konuda çok duyarlı olması ve tedbir alması gerekir.

ALLAH DEVLETE VE MİLLETE ZEVAL VERMESİN.

Devamı devlet, Nasibi cennet, Bekayı imân, Rızayı Rahman..

Baki Selam ve Dua ile.

MUSTAFA GÖKTAŞ

Gazeteci / Yazar ve İktisatçı (Meslekte 43 yıl)

https://www.instagram.com/mustafagoktas6468/

#mustafagoktas