KIYI KUMULLARI VE KUM TEPELERİ

Birlikte 16 bilimsel makale yayımladığımız Yılmaz Bal ile Akdeniz kıyı kumullarında yaptığımız araştırmalarda kum tepelerini de ayrıntılı olarak ölçtük. Bu sonuçlar, son yarım yüzyılda yaşanan büyük kaybı açıkça ortaya koymaktadır. 1940’lara kadar 22 Akdeniz kıyı kumulunun 15’inde kumul tepeleri bulunmakta idi. 1990’larda ise 22 Akdeniz kıyı kumulunun 8’inde kum tepeleri kalmıştı. Kıyı kumullarındaki kum tepelerinin sayılarına baktığımızda 1940’larda 93 adet olan kum tepe sayısı 1990’larda 31’e düştü. 2026 yılında yani aradan 30 yıl geçtikten sonra Akdeniz kıyı kumullarında kum tepeleri kalmış mıdır? Kaç tane kum tepesi kalmış olabilir?

Sadece kıyı kumullarındaki kum tepeleri değil bizzat kıyı kumulları da yağmalandı. Tüm Akdeniz kıyılarında 53.285 ha kumul alanı var iken 1990'larda 14.055 ha’a düştü. Kumullar yapılaştı veya tarla ve bahçe oldu.

Kıyılardan kum ve çakıl çıkarımı zaten serbestti. Türkiye'nin 110 büyük kumulu ve 1965-1972 toprak haritalarında gösterilmeyen tüm küçük plajların kumları özellikle 1980'den sonra yağmalandı. Bu çerçevede kum tepeleri inşaat kumu ve tarlalara killi toprağı hafifletmek için dökülme amacıyla talan edildi.

Akdeniz’deki 15 kıyı kumulu incelendi.

1940’larda kum tepesi olmayan kumullar (7 tane):

Aydıncık, Limonlu, Gölovası, İskenderun, Çavuş limanı, Göynük ve Gazipaşa olmak üzere 7 kıyı kumulu.

1940’larda kum tepelerin sayısına göre kumullar (Toplam 93 kum tepesi var): 

Kumluca (38), Ceyhan deltası (15), Göksu deltası (7), Gelemiş, (6), Anamur (5), Seyhan deltası ve Demre (4), Side (3), Atbükü, Akyarlar, Manavgat ve Alanya (2), Eğel, Turunçlu ve Samandağ (1).

1940’larda kum tepelerinin ha olarak kapladığı alan en fazla olan kumullar (Toplam 725,7 ha):

Ceyhan deltası (221,9), Gelemiş (173), Kumluca (135), Demre (84,9), Göksu deltası (21,3), Side (19,7), Seyhan deltası (14,3), Atbükü (12,3), Akyarlar (11,2), Manavgat (10,3), Alanya (8,3), Turunçlu (5,3), Samandağ (4,8), Anamur (2,9) ve Eğel (0,5).

1940’larda en yüksek kum tepesi metre olarak kumullar:

Ceyhan deltası (12,1), Kumluca (9,75), Gelemiş ve Eğel (8,7), Demre (7,8), Atbükü (6,9), Seyhan deltası (6,7), Turunçlu (6,3), Göksu deltası, Side ve Samandağ (5,3), Alanya (5,1), Anamur ve Akyarlar (4,9) ve Manavgat (4,8).

İncelenen kumullardaki en yüksek kum tepelerinin yükseklikleri toplam 102,55 m olarak hesaplanmıştır.

Kumullardaki en yüksek tepelerin yükseklikleri 1940’larda 4,8-12,1 m arasında 1990’larda 1,9 ile 16 m arasında değişmekte.

1940’larda en büyük kum tepesinin ha olarak genişliğine göre kumullar (Toplam 7.430,3 ha):

Gelemiş (4.987), Ceyhan deltası (603), Demre (461,7), Kumluca (378), Turunçlu (313), Atbükü (178), Samandağ (137), Akyarlar (69), Seyhan deltası (63), Eğel (61), Side (48), Manavgat (43), Alanya (38), Göksu deltası (37), Anamur (13,6)

1990’larda kum tepesi olmayan kumullar (14 tane):

Aydıncık, Limonlu, Gölovası, Turunçlu, İskenderun, Samandağ, Demre, Çavuş limanı, Eğel, Göynük, Akyarlar, Side, Alanya ve Gazipaşa olmak üzere 14 kıyı kumulu.

1990’larda kum tepelerin sayısına göre kumullar (Toplam 31 kum tepesi var):

Ceyhan deltası (18), Kumluca (5), Gelemiş (2), Göksu deltası (2), Seyhan deltası (1), Anamur (1), Manavgat (1) ve Atbükü (1).

1990’larda kum tepelerinin ha olarak kapladığı alan en fazla olan kumullar (Toplam 296,3 ha):

Ceyhan deltası (174,8), Gelemiş (68), Kumluca (32), Göksu deltası (7,3), Atbükü (6,7), Manavgat (3,9), Seyhan deltası (3,2) ve Anamur (0,4).

1990’larda en yüksek kum tepesi metre olarak kumullar (8 kum tepesinin toplam yüksekliği 48,9 m):

Ceyhan deltası (16), Kumluca (9,02), Seyhan deltası (5,3), Gelemiş (5,2), Atbükü (4,3), Manavgat (3,7), Göksu deltası (3,3) ve Anamur (1,9).

1990’larda en büyük kum tepesinin ha olarak genişliğine göre kumullar (Toplam 5.519,4 ha):

Gelemiş (4383), Ceyhan deltası (619), Kumluca (374), Atbükü (69), Seyhan deltası (31), Manavgat (25), Göksu deltası (16) ve Anamur (2,4).

Kum tepelerinin yağmalanması ile ilgili bazı arazi tespitlerimiz;

Örnek 1. Kumluca'da 1957-1992 yılları arasındaki 38 büyük kum tepesinin 33'ü kum alımları sonucu ortadan kalktı ve eminim ki 1992'den sonra kalan 5 büyük kum tepesi de kaybolmuştur.

Örnek 2. Samandağ'da o kadar kum tepeleri yağmalandı ki deniz ve tuzu gerideki tarlaları etkilemeye başlayınca kamyonlarla toprak getirip bu kez kumul tepesi gibi deniz kenarına topraktan tepeler yaptılar.

Örnek 3. Kazanlı'daki kum tepeleri yağmalanınca gerideki naylon seralar etkilenmeye başladı. Bu kez Samandağ'da olduğu gibi eski kum tepelerinin yerine topraktan tepeler yaptılar.

Kumulların yağmalanması konusunda tespitlerimizin bazıları;

Örnek 1. 1951-1990 yılları arasında Göksu Deltası’nda kum alacağım diye sadece çukurlaştırılarak kum alınan 12 yerden alınan kum miktarını biz 7.950.250 m3 olarak ölçtük. Bunu kamyon sayısına siz çevirebilirsiniz.

Örnek 2. Anamur'da 1951-1992 yılları arasında Anemoryum harabeleri önünden baraj inşaatı için o kadar çok kum ve çakıl alındı ki deniz 46,70 m harabelere yaklaştı.

Örnek 3. Anamur'da Mamuriye kalesi önündeki 25 m civarındaki plajın kumları da çalındı ve 1954 yılından beri deniz kaleyi dövüyor ve kaleyi yıkıyor ama tüm yetkililer ve halk hiçbir şey görmüyor.

Örnek 4. Saray Kaymakamı “yöre halkı yıllardır bir iş makinesini Kasatura kumuluna göndererek kumuldaki bitkilerin temizlemesini bizden istemekte idi. Ancak ödenek bulup bunu yapamadık” deyince Kasatura kumulunun biyolojik zenginliğinin nasıl tesadüflere bağlı kalarak devam ettiğini gördük.

Örnek 5. Kasatura kumulunda “1991’den sonra da kumulun iş makineleri ile temizlenmesini isteyen vatandaşlar olduğunu, ancak TRT 2’de yayınlanan Kasatura kumulu belgeselimizi seyreden vatandaşların buna engel olduğunu” tarafıma ilettiler.

Örnek 6. 12 Nisan 1993 tarihli gezide Kazanlı’nın Acıgöl bölgesindeki kumulda muazzam büyüklükte bir çukur gördük. Sorduğumuz kişiler “Yetkili mercilerden havuz balıkçılığı yapacağız diye izin alıp bu çukurun kazıldığını ve kumlarının satıldığını, daha sonra yetkililere biz havuz balıkçılığı yapmaktan vazgeçtik diyerek kaybolduklarını” anlattı.

Örnek 7. Antalya-Alanya-Gazipaşa arasındaki karayolunu kumulların üzerinden geçirdiler. Yakın zamanda ikinci yol gündeme gelince istimlak parası ödememek için ucuz denileni yapıp deniz tarafını tercih ederek 10 büyük kumul sistemi ile birçok plajı mahvettiler.

Örnek 8. Samsun-Artvin arasında ikinci yolu yapıyoruz diyerek bu kıyılardaki 6 büyük kumul sistemi ile birçok plajı yok ettiler. 6 büyük kumul ekosistemin önemine dikkat çekerek yol planlama aşamasında iken Karayolları Genel Müdür Yardımcısına ücretsiz danışmanlık teklif edilmişse de planları değiştiremeyecekleri savı ile bu teklifimiz reddedilmiştir.

Bugün elimizdeki en önemli soru şudur: 1940’larda 93 olan ve 1990'larda sayıları 31'e düşen kum tepelerinden 2026 yılında kaç kum tepesi kalmıştır veya kum tepesi kalmış mıdır? Uydu veya hava fotoğrafı görüntüleri ile bu sorunun tekrar araştırılması gerekmektedir. Çünkü kum tepeleri yalnızca kum yığınları değil, kıyıları koruyan, özel bitki ve hayvan topluluklarına ev sahipliği yapan doğal yapılardır. Kaybolan her kum tepesi ile birlikte Akdeniz kıyılarının doğal mirasının bir parçası da kaybolmaktadır. Kumullar ve kum tepelerini oluşturan en önemli faktör tortullardır. Günümüzde hemen her akarsuya baraj yapıldığı için kumulları oluşturan tortulların çok az kısmı akarsular ile denizlere ulaşmaktadır. Böylece kumullarımızda bundan sonra artık kum tepeleri oluşmayacaktır.

Önerimiz korumadan sorumlu 3 bakanlığın kum zambakları için projeler vermeyip kıyı kumullarında eğer kaldı ise kum tepelerini ve kumul jeomorfolojisini korumasıdır. Kıyı kumullarında 24'ü endemik yaklaşık 1.000 bitki türü ve 37'si endemik 120 bitki topluluğu bulunurken, koruma çalışmalarının yıllardır büyük ölçüde kum zambağı üzerine yoğunlaştırılmasını doğru bulmuyoruz. Korunması gereken yalnızca bir tür değil, bütün kumul ekosistemidir.