Serinin onuncu bölümünde, Mersin'in zengin tıbbi ve aromatik bitki kültürünü, Torosların eteklerinde yüzyıllardır süregelen şifa geleneğini ele almıştık. Bu bölümde ise, bu toprakların en kadim sakinlerine, doğayla kurdukları ilişkiyi binlerce yıllık deneyimle yoğurmuş olan Yörüklere odaklanıyoruz. Onların göçebe yaşam tarzını bir geçim biçimi gibi görmek değil, aynı zamanda günümüzün ekolojik krizlerine çözüm olabilecek derin bir bilgeliğin de taşıyıcısı olduklarına şahit olacağız.

Yürüyenlerin İzinde: Yörük Kültürünün Kökleri

Yörük adı, (yörümek) "yürümek" fiilinden gelir ve "iyi yürüyen, eli ayağı sağlam, cesur, muharip" gibi anlamları ifade eder. Yörük, (yörümek) fiilinden yapılmadır, isim değil sıfattır. Aslı da (Yüğrük)dür. Anadolu’ya gelip yurt tutan göçebe Oğuz boylarını (Türkmenleri) ifade eden bir kelimedir. Hiçbir Yörük bu kelimeyi yürümek manasında kullanmaz eğer bu fiili anlatmak isterse yürüdüm demeyip (Yörüdüm) der zaten (Yörük) Yörük her iki kelimeyi de bilir. Fakat Yörük kelimesini isim, (Yürük) kelimesini de sıfat hâlinde kullanır. Yalnız, birbirinden tamamen ayrı olan bu kelimelerin eski imlâları bir olduğundan ve yabancı âlimler bunları bir kelime zannederek daima (Yürük) diye okumuşlardır (Dulkadir, 1997, s. 9).

Mehmet Eröz,11. yüzyılda Orta Asya'dan Anadolu'ya göç eden Oğuz boylarının bir kısmı yerleşik hayata geçerek "Türkmen" adını alırken, bir kısmı da göçebe yaşam tarzını sürdürerek "Yörük" olarak anılmaya başlanmıştır. Bin yılı aşkın süredir Toroslarda varlıklarını sürdüren bu topluluklar, doğayla iç içe bir yaşam felsefesi geliştirmişlerdir, demektedir. (Per vd., 2025; akt. Dulkadir, H.) Yörüklerin bu kadim bilgi sistemini şöyle tanımlar: "Yörük toplulukları, binlerce yıldır Anadolu'da varlık gösteren ve Geleneksel Ekolojik Bilginin en önemli taşıyıcıları arasında yer almaktadır. Yaz ve kış meraları (yayla-kışlak) arasında gerçekleştirdikleri göçer hayvancılık sistemi sayesinde hem geçimlerini sürdürmüş hem de ekolojik dengeyi korumuşlardır." Bu sistem, mevsimsel döngülere saygıyı, kaynakların dengeli kullanımını ve doğayla uyumlu bir üretim biçimini içerir.

Yayla-Kışlak Döngüsü: Mevsimlerle Dans

Yörük yaşamının temelinde, yayla ve kışlak arasında gerçekleştirilen mevsimsel göçler vardır. İlkbaharda Torosların yüksek kesimlerine çıkan Yörükler, yaz boyunca serin yaylalarda hayvanlarını otlatır, sonbaharla birlikte kıyı kesimlerdeki kışlaklarına inerler. Bu döngü, hayvanların ot ihtiyacını karşılamakla kalmaz, aynı zamanda meraların dinlenmesine, bitki örtüsünün yenilenmesine ve biyolojik çeşitliliğin korunmasına da katkı sağlar.

(Harunoğulları ve Polat, 2018, s. 72), Mersin-Arslanköy Yörüklerini inceledikleri çalışmalarında bu döngünün önemini şöyle vurgular: "Toroslar'da yüzyıllardır süregelen yaylacılık faaliyetleri, doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımı açısından örnek bir model oluşturmaktadır. Yörükler, hayvanlarını otlatırken meraların taşıma kapasitesini gözetir, su kaynaklarını korur ve bitki örtüsüne zarar vermezler."

Bu geleneksel sistem, günümüzde "sürdürülebilir hayvancılık" olarak adlandırılan pek çok ilkeyi de bünyesinde barındırır. Hayvanlar, doğal otlaklarda beslenir, kimyasal yem kullanılmaz, toprak aşırı otlatma nedeniyle tahrip edilmez. (Per ve diğerleri, 2025, s. 8) de bu sistemin ekolojik katkılarını şöyle sıralar: "Geleneksel yayla-kışlak döngüsü, su, toprak ve mera kaynaklarının mevsimsel ve dengeli kullanımını sağlayarak hayati ekosistem hizmetlerinin sürekliliğine katkıda bulunmaktadır."

Doğayı Okumak: Geleneksel Ekolojik Bilgi

Yörükler, binlerce yıllık deneyimleriyle doğayı okuma konusunda eşsiz bir bilgi birikimine sahiptir. Hava durumunu tahmin etmekten hayvan hastalıklarını tedavi etmeye, hangi bitkinin hangi rahatsızlığa iyi geldiğini bilmekten göç zamanını belirlemeye kadar pek çok konuda, kuşaktan kuşağa aktarılan bu bilgi, aslında bilimsel gözlemin ta kendisidir.

(Per ve diğerleri, 2025, s. 5), bu geleneksel bilgi sistemini şöyle açıklar: "Geleneksel Ekolojik Bilgi, uzun vadeli insan-doğa etkileşimleriyle şekillenmiş, sürdürülebilir kaynak kullanımı ve çevresel adaptasyona odaklanan bilgi sistemlerini kapsar. Yörüklerin hastalıklı hayvanlara şifalı otlar yedirmesi, doğadaki değişimleri hayvan davranışları aracılığıyla yorumlaması, günlük yaşam içinde deneyimlenen ve derinlemesine içselleştirilen bu bilginin somut örnekleridir."

Mersin'de yaşayan Sarıkeçili Yörükleri üzerine yapılan araştırmalar, bu geleneksel bilginin hâlâ canlılığını koruduğunu göstermektedir . Hangi otun hangi hayvana iyi geldiği, su kaynaklarının nerelerde bulunduğu, mevsimlerin nasıl seyredeceği gibi bilgiler, yaşlılardan gençlere aktarılmaya devam etmektedir. (Büyükşahin, 2018, s. 45), Sarıkeçili Yörüklerinin kültür-çevre ilişkisini incelediği çalışmasında, bu bilgi aktarımının sürdürülebilir yaşam açısından taşıdığı hayati öneme dikkat çeker.

Üretici ve Kendi Kendine Yeten Yaşam

Yörük kültürünün belki de en dikkat çekici özelliği, üretici ve kendi kendine yeterli bir yaşam biçimini temsil etmesidir. Mersin Üniversitesi Yörük Kültürü Uygulama ve Araştırma Merkezi Müdürü Doç. Dr. İmran Gündüz Alptürker'in vurguladığı gibi, Yörükler "hem tarımcı hem hayvancı, dolayısıyla üretici olan doğaya saygılı ve doğanın nimetlerini kullanabilen, iyi bir gözlemci, iyi bir veteriner, iyi bir bitki bilimci, iyi bir süt ve süt ürünleri uzmanı, iyi bir dokumacı gibi pek çok alanda birikim sahibi ve minimalist bir yaşam felsefesine sahiptirler" .

Bu çok yönlülük, Yörükleri dışa bağımlı olmaktan kurtarır. Hayvanlarından elde ettikleri sütle peynir, yoğurt, tereyağı yaparlar; yünlerini eğirip kilim, çuval, heybe dokurlar; keçi kılından çadır, çorap, kıl dokuma üretirler . (Bektarım, 2020, s. 56), Mersin Yörüklerinin mutfak kültürü üzerine yaptığı çalışmada, bu kendi kendine yeterliliğin izlerini sürer: "Yörük mutfağı, tamamen doğal ve yerel ürünlere dayanır. Et, süt, yoğurt, peynir gibi temel gıdaların hepsi, kendi hayvanlarından elde edilir. Ekmek, evde yapılır; otlar, dağlardan toplanır. Bu, günümüzün popüler 'sıfır atık' ve 'yerel üretim' kavramlarının binlerce yıllık bir uygulamasıdır."

Yörük Sanatı: Kültürel Zenginliğin Yansımaları

Yörük kültürünün bir diğer önemli boyutu da, zengin el sanatları geleneğidir. Mersin Olgunlaşma Enstitüsünde Yörük izlerini konu alan bir araştırmada, bu kültürel mirasın günümüze yansımaları detaylı biçimde incelenmiştir . Kilimlerdeki her motif, dokumalardaki her renk, aslında Yörüklerin dünya görüşünü, inançlarını, umutlarını yansıtır.

(Karagöl, 2019, s. 78), Mersin'in Silifke ve Gülnar ilçelerinde yaşayan Sarıkeçili Yörüklerinin çuvalları üzerine yaptığı çalışmada, bu dokumaların yalnızca birer eşya değil, aynı zamanda kültürel belleğin taşıyıcıları olduğunu vurgular. Her desen, bir hikâye anlatır; her renk, bir duyguyu ifade eder.

Yörük kültürünün bu zengin mirasını korumak ve gelecek nesillere aktarmak amacıyla, Mersin Üniversitesi bünyesinde 2016 yılında **Yörük Kültürü Uygulama ve Araştırma Merkezi** kurulmuştur . Merkez, Yörük kültürünün tarihini ve kültürel unsurlarını inceleyerek, Mersin ve Akdeniz bölgesinin tarihi ile kültürüne ışık tutmayı amaçlamaktadır.

Günümüzde Yörük Kültürü ve Karşılaşılan Sorunlar

Ne yazık ki, binlerce yıllık bu kadim kültür, günümüzde pek çok tehditle karşı karşıyadır. Kentleşme, zorunlu eğitim, turizm baskısı, mera alanlarının daralması ve iklim değişikliği, Yörüklerin geleneksel yaşam biçimini sürdürmesini giderek zorlaştırmaktadır .

(Per ve diğerleri, 2025, s. 12), bu tehditleri şöyle sıralar: "İklim değişikliği, demografik dönüşümler ve modernleşme, nesiller arası bilgi aktarımını kesintiye uğratmıştır. Risk değerlendirmesi sonuçları, su kıtlığı ve mera bozulmasının, göçer hayvancılığın sürdürülebilirliğine yönelik en büyük tehditler olduğunu göstermektedir."

Mersin'de yaşayan Sarıkeçili Yörükleri, bu tehditlere rağmen kültürlerini yaşatmaya çalışan son topluluklardan biridir . Ancak onların da sayıları giderek azalmakta, genç kuşaklar kentlere göç etmekte, geleneksel bilgi aktarımı zayıflamaktadır.

Yörük Kültürü Geleceğe Ne Söyler?

Mersin'de binlerce yıldır varlığını sürdüren Yörük kültürü, günümüzün ekolojik krizleri karşısında bize şunları söyler:

- **Doğayla uyumlu yaşa:** Doğaya hükmetmeye çalışma, onunla birlikte hareket et. Mevsimlerin döngüsüne saygı duy, kaynakları dengeli kullan.

- **Üretici ol, tüketici değil:** Kendi ihtiyacını kendin karşıla, dışa bağımlı olma. Yerel ve doğal olanı tercih et.

- **Geleneksel bilgi değerlidir:** Dedelerimizin, ninelerimizin bilgisi, binlerce yıllık gözlem ve deneyimin ürünüdür. Bu bilgiye sahip çıkmak, geleceğe yatırım yapmaktır.

- **Minimalist yaşa:** İhtiyacın kadar tüket, fazlasını biriktirme. Sadeliğin içindeki zenginliği keşfet.

Atatürk'ün Yörükler için söylediği şu söz, bu kültürün önemini ne güzel özetler: *"Gidip, Toros Dağları'na bakınız. Eğer orada bir tek yörük çadırı görürseniz ve o çadırda bir duman tütüyorsa, şunu çok iyi biliniz ki bu dünyada hiçbir güç ve kuvvet asla bizi yenemez"* .

Sonuç Yerine

Torosların zirvelerinden Akdeniz'in kıyılarına uzanan kadim göç yollarında, binlerce yıldır Yörüklerin izi vardır. Onlar, doğayla uyumlu yaşamın, sürdürülebilir üretimin, kendi kendine yeterliliğin canlı örnekleridir. Günümüzde iklim krizi, çevre tahribatı ve sürdürülemez tüketim alışkanlıklarıyla boğuşurken, Yörük kültürünün bu kadim bilgeliğine kulak vermek, belki de içinde bulunduğumuz durumdan çıkışın anahtarını bize sunacaktır.

Unutmayalım ki, bir Yörük çadırında tüten duman, yalnızca bir ocağın tüttüğünü değil, binlerce yıllık bir bilgeliğin, bir kültürün, bir yaşam biçiminin hâlâ yaşadığını gösterir. Bu dumanın tütmeye devam etmesi, hepimizin ortak sorumluluğudur.

Kaynakça

Dulkadir, H. (1997). İçel'de Son Yörükler SARIKEÇİLİLER (Yük. Lis.Tezi). 188 s. Mersin: İçel Valiliği Yayınları-3.

Per, E., Kayacılar, C., Per, E., & Coşkun, G. (2025). Sustaining Mediterranean highlands through Traditional Ecological Knowledge and transhumance practices. . Frontiers in Sustainable Food Systems. https://doi.org/https://doi.org/10.3389/fsufs.2025.1657538