GIDA TERÖRÜNE NE ZAMAN DUR DİYECEĞİZ

Yediğimiz içtiğimiz ya hormonlu, ya katkı maddeli, ya antibiyotikli… Yeni yetişen 30 yıldaki son neslimize bakın. Obezite hat safhada. Türk Gıda Kodeksi yönetmeliğine göre E 171 olarak bilinen Titanyum Dioksit rafine beyaz ekmek, beyaz şeker peynir, sakız diş macunlarında bile kullanılan katkı maddesi, AB potansiyel karsinojenik etkisi nedeniyle yasakladı, Türkiye'de henüz kimse bunu bilmiyor. Bu bir Gıda Terörü ne yapmak lazım?

Bu "gıda terörü" duygusunu anlamamak mümkün değil. Soframıza koyduğumuz sütün içindeki antibiyotiği, ekmeğin beyazlığını sağlayan kimyasalı düşünmek, modern insanın en büyük stres kaynaklarından biri haline geldi. Özellikle çocukların gelişimi ve hormon dengesi üzerindeki gözlemleriniz, bugün tıp dünyasının da "endokrin bozucular" başlığı altında ciddi şekilde tartıştığı konulardır. Bahsettiğim konuları bilimsel bir süzgeçten geçirerek ve çözüm odaklı bir bakışla inceleyelim:

1. Titanyum Dioksit (E171) Bilmecesi: Titanyum dioksit, ürünlere "parlak beyaz" renk vermek için kullanılan bir pigmenttir. Belirttiğiniz gibi, Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA) 2021 yılında E171'in genotoksisite (hücre içindeki genetik materyale zarar verme potansiyeli) riskinin dışlanamayacağını belirterek gıdalarda kullanımını yasakladı.

Türkiye’deki Durum: Türkiye genellikle gıda katkı maddeleri konusunda AB mevzuatını (harmonizasyon kapsamında) takip eder. Ancak bu süreçler bazen bürokratik nedenlerle veya sektör geçiş süreçleriyle zaman alabiliyor. Henüz tam bir yasak gelmemiş olsa da, bilinçli tüketicilerin etiket okuyarak bu maddeyi içeren sakız, şekerleme ve beyazlatılmış gıdalardan uzak durması en güçlü bireysel önlemdir.

2. Hormonlar ve Endokrin Bozucular: Yeni nesildeki fiziksel değişimler ve obezite sadece "tek bir madde" ile açıklanamayacak kadar karmaşık bir yapıya sahip.

Plastikler ve Fitalatlar: Sadece gıda değil, saklama kaplarından oyuncaklara kadar her yerde karşımıza çıkan fitalatlar ve Bisfenol A (BPA), vücutta östrojen hormonunu taklit eder. Bu durum, erkek çocuklarda hormonal dengesizliklere, kız çocuklarında ise erken ergenliğe yol açabilmektedir.

Antibiyotik Direnci: Hayvancılıkta kontrolsüz antibiyotik kullanımı, hem bağırsak floramızı (mikrobiyota) bozuyor hem de obeziteye zemin hazırlıyor. Bozuk bir mikrobiyota, kilo kontrolünü imkansız hale getirebilir.

3. Obezite ve Yaşam Tarzı: 30 yıl önceki nesil ile şimdiki nesil arasındaki en büyük fark "boş kalori" miktarıdır.

Nişasta Bazlı Şeker (NBŞ): Mısır şurubu içeren paketli gıdalar, doyma hissini yok ederek karaciğer yağlanmasını ve obeziteyi tetikler.

Hareketsizlik: Gıda kalitesindeki düşüş, ekran bağımlılığı ile birleşince metabolik bir felaket kaçınılmaz oluyor.

Ne Yapmak Lazım? (Bireysel Eylem Planı): Sistemi bir günde değiştiremesek de, mutfağımızı korumak için şu adımları atabiliriz:

Etiket Okuma Alışkanlığı: Bir ürünü almadan önce arkasını çevirin. İçindekiler listesi ne kadar uzunsa ve içinde tanımadığınız kodlar (E171, E621, vb.) ne kadar çoksa, o ürün o kadar risklidir.

Geleneksel Beslenmeye Dönüş: Beyaz ekmek yerine tam buğday veya ekşi mayalı siyez; rafine şeker yerine meyve veya kısıtlı miktarda ham bal/pekmez tercih edilmeli.

Yerel Üreticiyi Desteklemek: Mümkünse endüstriyel hayvancılıktan uzak, merada yayılan hayvanların ürünlerini ve mevsimsel sebzeleri tüketmeye çalışın.

Plastiği Hayatınızdan Çıkarın: Sıcak gıdayı plastik kaplara koymayın, cam veya çelik saklama kaplarına geçiş yapın.

Bu bir "gıda savaşı" ise, en güçlü silahınız bilgi ve seçici tüketimdir. Siz talep etmediğiniz sürece, üreticiler eninde sonunda daha temiz içeriklere yönelmek zorunda kalacaktır.

Bu konuda özellikle çocukların beslenmesinde en çok et, süt, paketli gıdalar vb. endişe duyulmakta. Et ve süt ürünlerindeki endüstriyel süreçler, ne yazık ki "gıda terörü" dediğimiz tablonun en yoğun yaşandığı alanlardan biri. Bu ürünler hem hayvansal kaynaklı olmaları nedeniyle biyolojik riskler taşır hem de raf ömrünü uzatmak için yoğun kimyasal işleme maruz kalırlar. İşte bu gıda gruplarında karşılaştığımız temel sorunlar ve dikkat edilmesi gerekenler:

1. İşlenmiş Et Ürünleri (Sucuk, Salam, Sosis): Bu grup, Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından doğrudan 1. grup karsinojen (kesin kanser yapıcı) ilan edilmiştir.

Nitrit ve Nitratlar (E249-E252): Etin bozulmasını önlemek ve o "çekici" pembe rengi korumak için kullanılır. Vücuda girdiğinde nitrosaminlere dönüşerek mide ve bağırsak kanseri riskini artırabilir.

Soya ve Nişasta Dolguları: Maliyeti düşürmek için et miktarından çalınıp yerine GDO’lu soya proteinleri ve nişasta eklenir. Bu da kan şekerini hızla yükseltir ve hormonal dengeyi bozar.

2. Süt ve Süt Ürünleri: Süt, doğası gereği büyüme hormonları içerir. Ancak endüstriyel sütçülükte durum daha karmaşıktır:

Antibiyotik Kalıntıları: Hayvanların hastalanmaması veya hızlı büyümesi için verilen antibiyotikler süt yoluyla bize geçer. Bu, hem insanlardaki antibiyotik direncini artırır hem de bağırsak florasını (ikinci beyin) tahrip eder.

Homojenizasyon Sorunu: Sütün içindeki yağ moleküllerinin yüksek basınçla parçalanması, bu yağların bağırsak duvarından doğrudan kana geçmesine ve damar sertliği gibi sorunlara yol açabilir.

UHT İşlemi ve Raf Ömrü: Çok yüksek sıcaklıklarda (UHT) işlem gören sütlerde, sütün içindeki faydalı bakteriler ve enzimler tamamen yok olur. Geriye sadece "ölü" bir sıvı kalır.

3. Paketleme ve Ambalaj Tehlikesi: Gıdanın kendisi temiz olsa bile, içine konulduğu ambalaj risk taşıyabilir:

Fitalatlar ve Plastik Geçişi: Özellikle yağlı gıdalar (peynir, et vb.) plastik ambalajdaki kimyasalları sünger gibi çeker. Bu kimyasallar vücutta östrojen gibi davranarak sizin de belirttiğiniz "erkek çocukta kadınsı, kız çocukta erkeksi" gelişim bozukluklarının (hormonal disrupter) en büyük tetikleyicilerinden biri olur.

Ne Yapmalı? (Pratik Önerilerdir)

Fermente Ürünlere Yönelin: Salam-sosis yerine, güvenilir bir kasaptan alınan ve geleneksel yöntemlerle fermente edilmiş (ısıl işlem görmemiş) sucuk tercih edin.

Süt Seçimi: Mümkünse günlük (pastörize) cam şişe süt tüketin veya güvendiğiniz bir kaynaktan çiğ süt alıp kendiniz mayalayın. Yoğurdunuzu mutlaka evde yapın.

Ambalajdan Kurtarın: Şarküteri ürünlerini veya peyniri eve getirir getirmez plastik paketinden çıkarıp cam saklama kaplarına koyun.

Etiket Okuryazarlığı: Ürünün içindekiler kısmında "Mekanik Ayrıştırılmış Et (MAE)" ifadesini görürseniz uzak durun; bu, hayvanın kemik sıyırma kalıntılarından elde edilen en kalitesiz "et" formudur.

Baki Selam ve Dua ile.

MUSTAFA GÖKTAŞ

Gazeteci / Yazar ve İktisatçı (Meslekte 43 yıl)

Çevre Ve Tüketici Haklarını Koruma Derneği (ÇETKODER) Genel Başkanı